Chechen-ingush maqollari (220 ta)

• Uzoqdagi surnay yoqimli eshitiladi.
• Oldinga qaramay qadam tashlama, atrofga qaramay so‘z boshlama.
• Behuda akillagan it bo‘riga yem bo‘ladi.
• G‘iybatni eshitish ― kasallik, eshitmaslik ― dori.
• Chiroyli qiz eski ko‘ylakda ham chiroyli.
• Muqarrar mag‘lubiyatdan chekinish qo‘rqoqlik emas.
• Yaxshi so‘z tog‘ni ham joyidan jildiradi.
• Mevadek shirin bo‘lma, kim oldingdan o‘tsa, yeb ketadi.
• Go‘zallik ― kechgacha, ezgulik ― o‘limgacha.
• Ikkita xotini borga it kerak emas.
• Sovuq bo‘lmasa ko‘lning sathi muz bilan qoplanmaydi.
• Bulutsiz yomg‘ir yog‘maydi, kulfatsiz ko‘zga yosh kelmaydi.
• Teshik idishni to‘ldirib bo‘lmaydi.
• Oq qo‘llar boshqaning mehnatini sevadi.
• Boylik bilan aql sotib ololmaysan.
• Vaysaqini baliq ovlashga ham olib borma.
• Akasiz uka ― qanotsiz lochin, akasiz singil ― yalang‘och xipchin.
• Daydi it tayoq yemay qolmaydi.
• Ba’zida aravani qayiqqa ortishadi, ba’zida qayiqni ― aravaga.
• Tezoqar suv dengizgacha yetolmaydi.
• Buqa suti sigirnikidan quyuq.
• Mevasiz daraxtni qoqmaydilar.
• Qaysi ovulda qorong‘i tushsa, o‘sha ovulda tuna.
• Ahil bo‘lmagan oilada yaxshilik bo‘lmaydi.
• Bir kaftga ikki tarvuz sig‘maydi.
• Birovlar uchun teshgan teshikka o‘zing tushasan.
• Xushmuomalalik qullikdan taxtga erishtiradi, yomon fe’l taxtdan qullikka yetaklaydi.
• G‘azablangan ot qoziqqa qoqinadi.
• Suv boshidan toza.
• Tishsiz bo‘ri bo‘lmaydi, sovuqsiz ― qish.
• Qarigan bo‘ri chigirtkalarni ov qilarkan.
• O‘g‘ri o‘g‘rini taniydi.
• Birinchi marta boyigan kunduzi ham chiroq yoqadi.
• Quyosh nur sochgan yerga ― urug‘ ek, urug‘ni qayerga eksang ― soyasi tushadi.
• Botqoq bo‘lgan joyda nam qoladi.
• Nodon boyib ketsa xotinni ikkita qiladi, dono ― uy ko‘taradi.
• Onaning g‘azabi qorga o‘xshaydi: ko‘pgina yog‘ib, tezda eriydi.
• Ko‘p gapirish ― kumush, sukut ― oltin.
• “Mehmon suv so‘rasa ― demak och emas, so‘ramasa ― ro‘za tutgan”, ― deydi xasis beka.
• Aravadagi yukning qanchaligini uning egasi biladi.
• Nok daraxtining yoniga nok to‘kiladi.
• Asli kirni suv bilan ham tozalab bo‘lmaydi, asli tozaga o‘t yoqib bo‘lmaydi.
• Do‘sting bergan otning tishiga qarama.
• Ikki dushman bir tom ostida yasholmaydi.
• Ikki marta aytilganni bulut ham eshitadi.
• Harakat ― o‘smirning baxti, halovat ― qizning baxti.
• Onasi maqtagan qizning qadri past.
• Yeyish uchun olmani ol, maza uchun ― nokni, olxo‘rini bitta tishlab, tashlab yubor.
• Kech qolganning haqini mushuk yeb qo‘ydi.
• Do‘stlarning qadr-qimmati ularning sonida emas.
• Uzoqdagi do‘st qo‘riqlanadigan qo‘rg‘onga o‘xshaydi.
• Do‘stning eskisi yaxshi, po‘stinning ― yangisi.
• Ahil mushuklar noahil bo‘rilarni yengadi.
• Ovqat ― tana ozig‘i, tush ― tetiklik ozig‘i.
• Xalq birligi ― mustahkam qal’a.
• Uch kishiga qilingan ovqat to‘rt kishiga yetib ortdi.
• Go‘sht qurtlasa tuzlaymiz, tuz achisa nima qilamiz?
• Agar ho‘kiz ozimasa, oila semirmaydi.
• Agar uyda hurmating bo‘lmasa, uyning devorida ham hurmating bo‘lmaydi.
• Ko‘p yesang asal ham taxir.
• Ta’bingga mosi topilmasa, imkon qadari ham bo‘ladi.
• Iloji bo‘lganda otaning terisini ham olib qolishardi.
• Ota yegani bilan bolasi semirmaydi.
• Nodon odam mehmonga kelsa ham, uni yaxshilab boq.
• Sen tulki bo‘lsang, men uning dumiman.
• Insonni bilmoqchi bo‘lsang, uning do‘stlariga boq.
• Ayolning aqli qurbaqaning dumidan qisqa.
• Daryo bo‘yida yashagan kechuvni biladi.
• Ma’rasang ― bo‘riga yem bo‘lasan, ma’ramasang ― cho‘pon so‘yib yuboradi.
• Kir bo‘lsang suvni ayama.
• Ko‘pni xohlasang ― ozga erishasan.
• Sog‘lom bemorning ahvolini bilmaydi.
• Kelinga g‘ijirlagan tish bolasini tishlab oldi.
• Eng go‘zal odamga ham uning bo‘yni uzun ekan, deyishdi.
• Sovchilikda itning oxurini ham misdan deyishadi.
• To‘q bo‘lsang ham yo‘lga ovqat yemay chiqma, kun issiq bo‘lsa ham ko‘ylaksiz chiqma.
• Eshakni tarbiyalaganing bilan ot bo‘lib qolmaydi.
• Echkining shoxidan sop chiqmaydi, opaning bolasi bola o‘rnini bosmaydi.
• Begona joyda tozi it quyonni tuta olmadi.
• Mingta do‘sti bor ― qoldi, ming bosh ho‘kizi bor ― o‘ldi.
• Qabohat qidirgan yomonlikdan qolmadi.
• Oti bor qolib, egari bor manzilga yetdi.
• Omadsizning uyiga kundosh keladi.
• Hamma o‘z boshini qashiydi.
• Tosh qolib, suv ketadi.
• Bekorchi gapdan bo‘tqa yaxshi.
• Nodon qo‘lidagi hanjar botirning qilichidan xavfli.
• Kalla bo‘sh bo‘lsa, oyoq charchaydi.
• Eng chiroyli narsani keltirish amr qilinganida, qarg‘a jo‘jasini olib keldi.
• Och qolsang hech qachon to‘ymasam kerak deb o‘ylaysan, to‘q bo‘lsang hech qachon och qolmayman deb fikr qilasan.
• Nima yaxshi, deb so‘rashganda, quyon javob berdi: “It seni ko‘rib qolmasidan avval uni ko‘rish”.
• Agar bo‘ri ko‘rib qolmaganida echki Ka’bagacha bormoqchi edi.
• Uxlab qolsang, yostiq tanlamaysan, sevib qolsang, chiroy tanlamaysan.
• Tikanak boshida juda o‘tkir o‘sadi.
• Mushukka ― bayram, sichqonga ― o‘lim.
• Qishloqqa qarshi kurashgan ― uysiz qoladi, shohga qarshi kurashgan ― boshsiz.
• O‘tin tashigan kulini ham tashiydi.
• Natijasini o‘ylagan botir bo‘lolmaydi.
• Tuz yegan suv ham ichadi.
• Echkini yeganning boshi og‘riydi.
• Yozda bir kun yo‘qotgan qishda o‘n kun och qoladi.
• Birovning yomonligidan qo‘rqmagan o‘zining yaxshiligidan ham quvonmaydi.
• Ho‘kiz boqishni xohlagan kurak ishlatishni yomon ko‘radi.
• Kattaning gapiga kirmagan katta chuqurga quladi.
• Sarimsoq sotgani ketgan piyoz olib qaytdi.
• Igna qayerga bo‘lsa, ip ham o‘sha yerga harakatlanadi.
• Onasi qayerga sakrasa, echkicha ham o‘sha yerga sakraydi.
• Mehmon nazar qilmagan joyga xayr ham nazar qilmaydi.
• Xo‘roz bo‘lib qichqirmoqchi bo‘lgan tovuq sinib qoldi.
• Yaxshi so‘z ilonni inidan chiqaradi.
• Yomon bo‘lish oson, yaxshi bo‘lish qiyin.
• Yozda ishlamasang, qishda qozon qaynamaydi.
• Dangasaning yuvinishi ham uzoq bo‘ladi.
• Kuzdagi bug‘udan qo‘lingdagi bedana yaxshi.
• Uzoqdagi qarindoshdan yaqindagi qo‘shni afzal.
• Yer insonni boqqaniday ona bolani boqadi.
• Qasos eskiradi, lekin unutilmaydi.
• Vaqtida yolg‘on yaxshi, har doim rost yaxshi.
• Kaftingga ursalar tayoq bilan javob ber.
• Qishdan qo‘rqma, ortidan bahor keladi, kuzdan qo‘rq, ketidan qish keladi.
• Farzand bo‘lmaguncha boshpana ham bo‘lmaydi.
• Daryo doim ham bitta o‘zanda oqmaydi.
• Bir kunda to‘lash kerak bo‘lgan qarzni o‘sha kuniyoq to‘lamasang, bir yil azobda o‘tasan.
• Bilmadim ― bitta so‘z; bilaman, ko‘rdim ― mingta so‘z.
• Ho‘kizni emas, maysani qidir.
• Daryo har kuni ham axlat olib kelmaydi.
• O‘ylamay gapirma, gapirdingmi o‘z so‘zingdan qolma.
• Sixni qizdirmay kabobni pishirolmaysan.
• Otni urolmagan egarni uradi.
• So‘zingda turmasang, qasamingdan ham tonasan.
• Ketmonga o‘xshab faqat o‘zing uchun harakat qilma, chopqiga o‘xshab faqat boshqalarga ishlama, arraga o‘xsha: o‘zinggayam, boshqalarga ham foydang tegsin.
• Kambag‘allikda yashash oson, boy bo‘lib yashash qiyin.
• Do‘st bo‘lmoqchimasmisan ― tanishma.
• Osmon yorug‘ ― go‘r zulmat.
• Qaynoq bo‘tqani yeyish ham oson ish emas.
• Bulutli havo ochiq havo bilan almashadi, lekin yomon odam yaxshi bo‘lib qolmaydi.
• O‘zini tuta olmaslik ― nodonlik, sabr ― aql.
• Ishonchdan qimmatli narsa yo‘q.
• Hayotdan shirin narsa yo‘q, ko‘zdan tez narsa yo‘q.
• Pakana odam doim o‘zini sevadi.
• Sho‘rvadan kuygan suvni ham puflab ichadi.
• Eringga hushmuomala bo‘l, lekin sirtdan kafan tayyorla.
• Olovni faqat olov bilan yoqiladi.
• Olov suv bilan chiqishmaydi.
• Yozning bir kuni qishning bir oyini boqadi.
• Bitta uchqun butun ovulni yondirdi.
• Semiz eshak jardan yiqildi.
• Eshak ― boylik emas, somon ― yem emas, zardob ― sadaqa emas.
• Eshak uning qulog‘idan tortishganidan so‘nggina eshakligini bilib qoldi.
• Ko‘chish ― xonavayron bo‘lish.
• Kuzda ochirilgan xo‘rozcha xo‘roz bo‘lolmadi.
• Yomon avlod ajdodlarini maqtaydi.
• Tegirmonda bo‘lgan urushda bo‘lgan bilan tortishdi.
• Suvga borishni o‘rgangan ko‘za daryoda qoldi.
• Og‘izdan chiqmagan so‘z ― sening quling, chiqib ketganiga sen qulsan.
• O‘lik kafansiz qolmadi, kelin ― sepsiz.
• Ishlayotganlar orasiga tushsang ― ishla, yeyayotganlar orasiga tushsang ― ye.
• Zotli qush inidan kuylashni boshlaydi.
• Mol o‘g‘irlangandan so‘ng molxonani qulflamaydilar.
• Chinor qulaganda ovozi chiqmasa, qulagandan so‘ng ham chiqmaydi.
• Yoz bo‘yi yotgan qish bo‘yi yuguradi.
• “Ayiq bilan bo‘ri urushaversin, moyli ko‘zani men yeyman”, ― debdi tulki.
• Uyni yondirsa ham olov yaxshi, dalani yondirsa ham Quyosh yaxshi.
• Bir marta qoqilsang, yana yetti marta qoqinasan.
• Quruq gap bilan mehmonni boqolmaysan.
• Sharmandali hayotdan yaradan o‘lgan afzal.
• Ketishdagi emas, kelishdagi o‘lchov to‘g‘ri.
• Molboqarni so‘kishsa, ikki echkisi bor uyalib ketdi.
• Qurol bir kishi o‘ldiradi, til ― ming kishini.
• Izg‘igan tulki yotgan bo‘rini yutdi.
• Cho‘ntakda pul bilan qorli tog‘dan tarvuz olasan.
• Xotining bilan maslahatlash, lekin teskarisini qil.
• O‘t bilan o‘ynashma, suvga ishonma.
• Yaxshi do‘st bilan dunyoning narigi chetiga ham ketsang arziydi.
• Qizingga ayt ― kelining eshitsin.
• Xunuk  qarg‘a xunuk qag‘illaydi.
• Eshakning oldida turgan sigir eshakka o‘xshab hangradi.
• Ko‘r boshqaning ko‘zidagi dog‘ni ko‘ribdi.
• “Bilmayman” so‘zi ming dinordan qimmat.
• Xotinning o‘limi ― to‘shak almashishi.
• Itning dumiga suv yetmaguncha suzmaydi.
• Tishlangan olmani qayta yopishtirib bo‘lmaydi.
• Qarisang ― yosharmaysan, o‘lsang ― iymon keltirmaysan.
• Suvdan qutulib tegirmon ostida qoldi.
• Sen mag‘rur qo‘y bo‘lsang ham bo‘rilar o‘sha-o‘sha.
• Qari bola ko‘rmoqchi edi, zo‘riqishdan o‘lib qoldi.
• Birovning tanasidagi o‘q daraxtga sanchilgan kabidir.
• Jinni mastga yo‘l bo‘shatdi.
• Bola uylandi ― onaning beli egildi, qizini chiqardi ― beli to‘g‘rilandi.
• To‘kin kuz chiroyli bahordan afzal.
• Bashang kiyingan menga turmushga chiqmaydi, oddiy ko‘ylakdagini men olmayman.
• Quyosh chiqmagan yer isimaydi.
• Sabr ― g‘alaba qarorgohi.
• Pismiqqa ishonma, tezobdan qo‘rqma.
• Faqat urushgina urushga zarba beradi.
• O‘g‘riga faqat o‘g‘ri yordam beradi.
• Yuragi bepushtning tili serpush.
• Bo‘ridan qo‘rqqan cho‘ponning qo‘ylari ko‘paymaydi.
• Erta turgan cho‘ponning qo‘ylari ikkitadan tug‘adi.
• Eshigi oldida xo‘roz ham botir.
• Yomg‘irdan qochib, sharsharada qoldi.
• Yozda ilonni ko‘rgan qishda arqondan ham qo‘rqadi.
• Nodonning aqli ― sukut.
• Bolalikda olingani toshga o‘yilgandek.
• Eshakning dumiga osilgan cho‘kib ketdi, otning dumiga osilgan omon qoldi.
• Bilim ― ziyo, bilmaslik ― zulmat.
• Maqtalgan chavandoz bilan ot uzoqqa chopolmaydi.
• Sen turgan tepalik balandga o‘xshaydi.
• Yaxshi qurbaqa o‘z botqog‘ida yashaydi.
• Yaxshi otga bir qamchi ursang bir yilga yetadi.
• Yaxshi farzand ota qalbini quvnatadi.
• Yaxshi farzand ― qo‘rg‘on, yomon farzand ― kulfat.
• Makkaga olib borsang ham sarimsoqning achchiqligi qolmaydi.
• Tovuq kabi yashagandan xo‘roz kabi o‘lgan afzal.
• Tilamchilik qilgandan cho‘pon bo‘lish sharafliroq.
• Qozondagini kapgir biladi.
• Aqlda bori so‘zga sakrab chiqadi.
• Senga nima yoqsa, o‘sha go‘zal.
• Olmadan faqat olma pishadi.
• Tilning oyog‘i yo‘q, lekin uzoqqa boradi.

Davronbek Tojialiyev tarjima qildi.

Chechenlar (o‘zlarini noxcho deb atashadi) — asosan, Checheniston (1,031 ming kishi, 2002) va Ingushiyadagi xalq (95,4 ming kishi). Rossiya Federatsiyasida jami — 1,36 mln. kishi (2002). Chechen tilida so‘zlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar. Chechenlar qardosh ingushlar kabi Shimoliy Kavkazning tub aholisi hisoblanadi.

Ingushlar (o‘zlarini galgay deb ataydilar) — Rossiya Federatsiyasidagi xalq (413 ming kishi, 2002). Ingushiya Respublikasining asosiy aholisi (361 ming kishidan ortiq). Checheniston, Shimoliy Osetiyada ham yashaydilar. Ingush tilida gaplashadilar. Dindorlari islomning sunna mazhabida. Yevropeoid irqiga mansub.


Ziyo istagan qalblar Telegram kanaliga marhamat!