Чечен-ингуш мақоллари (220 та)

• Узоқдаги сурнай ёқимли эшитилади.
• Олдинга қарамай қадам ташлама, атрофга қарамай сўз бошлама.
• Беҳуда акиллаган ит бўрига ем бўлади.
• Ғийбатни эшитиш ― касаллик, эшитмаслик ― дори.
• Чиройли қиз эски кўйлакда ҳам чиройли.
• Муқаррар мағлубиятдан чекиниш қўрқоқлик эмас.
• Яхши сўз тоғни ҳам жойидан жилдиради.
• Мевадек ширин бўлма, ким олдингдан ўтса, еб кетади.
• Гўзаллик ― кечгача, эзгулик ― ўлимгача.
• Иккита хотини борга ит керак эмас.
• Совуқ бўлмаса кўлнинг сатҳи муз билан қопланмайди.
• Булутсиз ёмғир ёғмайди, кулфатсиз кўзга ёш келмайди.
• Тешик идишни тўлдириб бўлмайди.
• Оқ қўллар бошқанинг меҳнатини севади.
• Бойлик билан ақл сотиб ололмайсан.
• Вайсақини балиқ овлашга ҳам олиб борма.
• Акасиз ука ― қанотсиз лочин, акасиз сингил ― яланғоч хипчин.
• Дайди ит таёқ емай қолмайди.
• Баъзида аравани қайиққа ортишади, баъзида қайиқни ― аравага.
• Тезоқар сув денгизгача етолмайди.
• Буқа сути сигирникидан қуюқ.
• Мевасиз дарахтни қоқмайдилар.
• Қайси овулда қоронғи тушса, ўша овулда туна.
• Аҳил бўлмаган оилада яхшилик бўлмайди.
• Бир кафтга икки тарвуз сиғмайди.
• Бировлар учун тешган тешикка ўзинг тушасан.
• Хушмуомалалик қулликдан тахтга эриштиради, ёмон феъл тахтдан қулликка етаклайди.
• Ғазабланган от қозиққа қоқинади.
• Сув бошидан тоза.
• Тишсиз бўри бўлмайди, совуқсиз ― қиш.
• Қариган бўри чигирткаларни ов қиларкан.
• Ўғри ўғрини танийди.
• Биринчи марта бойиган кундузи ҳам чироқ ёқади.
• Қуёш нур сочган ерга ― уруғ эк, уруғни қаерга эксанг ― сояси тушади.
• Ботқоқ бўлган жойда нам қолади.
• Нодон бойиб кетса хотинни иккита қилади, доно ― уй кўтаради.
• Онанинг ғазаби қорга ўхшайди: кўпгина ёғиб, тезда эрийди.
• Кўп гапириш ― кумуш, сукут ― олтин.
• “Меҳмон сув сўраса ― демак оч эмас, сўрамаса ― рўза тутган”, ― дейди хасис бека.
• Аравадаги юкнинг қанчалигини унинг эгаси билади.
• Нок дарахтининг ёнига нок тўкилади.
• Асли кирни сув билан ҳам тозалаб бўлмайди, асли тозага ўт ёқиб бўлмайди.
• Дўстинг берган отнинг тишига қарама.
• Икки душман бир том остида яшолмайди.
• Икки марта айтилганни булут ҳам эшитади.
• Ҳаракат ― ўсмирнинг бахти, ҳаловат ― қизнинг бахти.
• Онаси мақтаган қизнинг қадри паст.
• Ейиш учун олмани ол, маза учун ― нокни, олхўрини битта тишлаб, ташлаб юбор.
• Кеч қолганнинг ҳақини мушук еб қўйди.
• Дўстларнинг қадр-қиммати уларнинг сонида эмас.
• Узоқдаги дўст қўриқланадиган қўрғонга ўхшайди.
• Дўстнинг эскиси яхши, пўстиннинг ― янгиси.
• Аҳил мушуклар ноаҳил бўриларни енгади.
• Овқат ― тана озиғи, туш ― тетиклик озиғи.
• Халқ бирлиги ― мустаҳкам қалъа.
• Уч кишига қилинган овқат тўрт кишига етиб ортди.
• Гўшт қуртласа тузлаймиз, туз ачиса нима қиламиз?
• Агар ҳўкиз озимаса, оила семирмайди.
• Агар уйда ҳурматинг бўлмаса, уйнинг деворида ҳам ҳурматинг бўлмайди.
• Кўп есанг асал ҳам тахир.
• Таъбингга моси топилмаса, имкон қадари ҳам бўлади.
• Иложи бўлганда отанинг терисини ҳам олиб қолишарди.
• Ота егани билан боласи семирмайди.
• Нодон одам меҳмонга келса ҳам, уни яхшилаб боқ.
• Сен тулки бўлсанг, мен унинг думиман.
• Инсонни билмоқчи бўлсанг, унинг дўстларига боқ.
• Аёлнинг ақли қурбақанинг думидан қисқа.
• Дарё бўйида яшаган кечувни билади.
• Маърасанг ― бўрига ем бўласан, маърамасанг ― чўпон сўйиб юборади.
• Кир бўлсанг сувни аяма.
• Кўпни хоҳласанг ― озга эришасан.
• Соғлом беморнинг аҳволини билмайди.
• Келинга ғижирлаган тиш боласини тишлаб олди.
• Энг гўзал одамга ҳам унинг бўйни узун экан, дейишди.
• Совчиликда итнинг охурини ҳам мисдан дейишади.
• Тўқ бўлсанг ҳам йўлга овқат емай чиқма, кун иссиқ бўлса ҳам кўйлаксиз чиқма.
• Эшакни тарбиялаганинг билан от бўлиб қолмайди.
• Эчкининг шохидан соп чиқмайди, опанинг боласи бола ўрнини босмайди.
• Бегона жойда този ит қуённи тута олмади.
• Мингта дўсти бор ― қолди, минг бош ҳўкизи бор ― ўлди.
• Қабоҳат қидирган ёмонликдан қолмади.
• Оти бор қолиб, эгари бор манзилга етди.
• Омадсизнинг уйига кундош келади.
• Ҳамма ўз бошини қашийди.
• Тош қолиб, сув кетади.
• Бекорчи гапдан бўтқа яхши.
• Нодон қўлидаги ҳанжар ботирнинг қиличидан хавфли.
• Калла бўш бўлса, оёқ чарчайди.
• Энг чиройли нарсани келтириш амр қилинганида, қарға жўжасини олиб келди.
• Оч қолсанг ҳеч қачон тўймасам керак деб ўйлайсан, тўқ бўлсанг ҳеч қачон оч қолмайман деб фикр қиласан.
• Нима яхши, деб сўрашганда, қуён жавоб берди: “Ит сени кўриб қолмасидан аввал уни кўриш”.
• Агар бўри кўриб қолмаганида эчки Каъбагача бормоқчи эди.
• Ухлаб қолсанг, ёстиқ танламайсан, севиб қолсанг, чирой танламайсан.
• Тиканак бошида жуда ўткир ўсади.
• Мушукка ― байрам, сичқонга ― ўлим.
• Қишлоққа қарши курашган ― уйсиз қолади, шоҳга қарши курашган ― бошсиз.
• Ўтин ташиган кулини ҳам ташийди.
• Натижасини ўйлаган ботир бўлолмайди.
• Туз еган сув ҳам ичади.
• Эчкини еганнинг боши оғрийди.
• Ёзда бир кун йўқотган қишда ўн кун оч қолади.
• Бировнинг ёмонлигидан қўрқмаган ўзининг яхшилигидан ҳам қувонмайди.
• Ҳўкиз боқишни хоҳлаган курак ишлатишни ёмон кўради.
• Каттанинг гапига кирмаган катта чуқурга қулади.
• Саримсоқ сотгани кетган пиёз олиб қайтди.
• Игна қаерга бўлса, ип ҳам ўша ерга ҳаракатланади.
• Онаси қаерга сакраса, эчкича ҳам ўша ерга сакрайди.
• Меҳмон назар қилмаган жойга хайр ҳам назар қилмайди.
• Хўроз бўлиб қичқирмоқчи бўлган товуқ синиб қолди.
• Яхши сўз илонни инидан чиқаради.
• Ёмон бўлиш осон, яхши бўлиш қийин.
• Ёзда ишламасанг, қишда қозон қайнамайди.
• Дангасанинг ювиниши ҳам узоқ бўлади.
• Куздаги буғудан қўлингдаги бедана яхши.
• Узоқдаги қариндошдан яқиндаги қўшни афзал.
• Ер инсонни боққанидай она болани боқади.
• Қасос эскиради, лекин унутилмайди.
• Вақтида ёлғон яхши, ҳар доим рост яхши.
• Кафтингга урсалар таёқ билан жавоб бер.
• Қишдан қўрқма, ортидан баҳор келади, куздан қўрқ, кетидан қиш келади.
• Фарзанд бўлмагунча бошпана ҳам бўлмайди.
• Дарё доим ҳам битта ўзанда оқмайди.
• Бир кунда тўлаш керак бўлган қарзни ўша куниёқ тўламасанг, бир йил азобда ўтасан.
• Билмадим ― битта сўз; биламан, кўрдим ― мингта сўз.
• Ҳўкизни эмас, майсани қидир.
• Дарё ҳар куни ҳам ахлат олиб келмайди.
• Ўйламай гапирма, гапирдингми ўз сўзингдан қолма.
• Сихни қиздирмай кабобни пиширолмайсан.
• Отни уролмаган эгарни уради.
• Сўзингда турмасанг, қасамингдан ҳам тонасан.
• Кетмонга ўхшаб фақат ўзинг учун ҳаракат қилма, чопқига ўхшаб фақат бошқаларга ишлама, аррага ўхша: ўзинггаям, бошқаларга ҳам фойданг тегсин.
• Камбағалликда яшаш осон, бой бўлиб яшаш қийин.
• Дўст бўлмоқчимасмисан ― танишма.
• Осмон ёруғ ― гўр зулмат.
• Қайноқ бўтқани ейиш ҳам осон иш эмас.
• Булутли ҳаво очиқ ҳаво билан алмашади, лекин ёмон одам яхши бўлиб қолмайди.
• Ўзини тута олмаслик ― нодонлик, сабр ― ақл.
• Ишончдан қимматли нарса йўқ.
• Ҳаётдан ширин нарса йўқ, кўздан тез нарса йўқ.
• Пакана одам доим ўзини севади.
• Шўрвадан куйган сувни ҳам пуфлаб ичади.
• Эрингга ҳушмуомала бўл, лекин сиртдан кафан тайёрла.
• Оловни фақат олов билан ёқилади.
• Олов сув билан чиқишмайди.
• Ёзнинг бир куни қишнинг бир ойини боқади.
• Битта учқун бутун овулни ёндирди.
• Семиз эшак жардан йиқилди.
• Эшак ― бойлик эмас, сомон ― ем эмас, зардоб ― садақа эмас.
• Эшак унинг қулоғидан тортишганидан сўнггина эшаклигини билиб қолди.
• Кўчиш ― хонавайрон бўлиш.
• Кузда очирилган хўрозча хўроз бўлолмади.
• Ёмон авлод аждодларини мақтайди.
• Тегирмонда бўлган урушда бўлган билан тортишди.
• Сувга боришни ўрганган кўза дарёда қолди.
• Оғиздан чиқмаган сўз ― сенинг қулинг, чиқиб кетганига сен қулсан.
• Ўлик кафансиз қолмади, келин ― сепсиз.
• Ишлаётганлар орасига тушсанг ― ишла, еяётганлар орасига тушсанг ― е.
• Зотли қуш инидан куйлашни бошлайди.
• Мол ўғирлангандан сўнг молхонани қулфламайдилар.
• Чинор қулаганда овози чиқмаса, қулагандан сўнг ҳам чиқмайди.
• Ёз бўйи ётган қиш бўйи югуради.
• “Айиқ билан бўри урушаверсин, мойли кўзани мен ейман”, ― дебди тулки.
• Уйни ёндирса ҳам олов яхши, далани ёндирса ҳам Қуёш яхши.
• Бир марта қоқилсанг, яна етти марта қоқинасан.
• Қуруқ гап билан меҳмонни боқолмайсан.
• Шармандали ҳаётдан ярадан ўлган афзал.
• Кетишдаги эмас, келишдаги ўлчов тўғри.
• Молбоқарни сўкишса, икки эчкиси бор уялиб кетди.
• Қурол бир киши ўлдиради, тил ― минг кишини.
• Изғиган тулки ётган бўрини ютди.
• Чўнтакда пул билан қорли тоғдан тарвуз оласан.
• Хотининг билан маслаҳатлаш, лекин тескарисини қил.
• Ўт билан ўйнашма, сувга ишонма.
• Яхши дўст билан дунёнинг нариги четига ҳам кетсанг арзийди.
• Қизингга айт ― келининг эшитсин.
• Хунук  қарға хунук қағиллайди.
• Эшакнинг олдида турган сигир эшакка ўхшаб ҳангради.
• Кўр бошқанинг кўзидаги доғни кўрибди.
• “Билмайман” сўзи минг динордан қиммат.
• Хотиннинг ўлими ― тўшак алмашиши.
• Итнинг думига сув етмагунча сузмайди.
• Тишланган олмани қайта ёпиштириб бўлмайди.
• Қарисанг ― ёшармайсан, ўлсанг ― иймон келтирмайсан.
• Сувдан қутулиб тегирмон остида қолди.
• Сен мағрур қўй бўлсанг ҳам бўрилар ўша-ўша.
• Қари бола кўрмоқчи эди, зўриқишдан ўлиб қолди.
• Бировнинг танасидаги ўқ дарахтга санчилган кабидир.
• Жинни мастга йўл бўшатди.
• Бола уйланди ― онанинг бели эгилди, қизини чиқарди ― бели тўғриланди.
• Тўкин куз чиройли баҳордан афзал.
• Башанг кийинган менга турмушга чиқмайди, оддий кўйлакдагини мен олмайман.
• Қуёш чиқмаган ер исимайди.
• Сабр ― ғалаба қароргоҳи.
• Писмиққа ишонма, тезобдан қўрқма.
• Фақат урушгина урушга зарба беради.
• Ўғрига фақат ўғри ёрдам беради.
• Юраги бепуштнинг тили серпуш.
• Бўридан қўрққан чўпоннинг қўйлари кўпаймайди.
• Эрта турган чўпоннинг қўйлари иккитадан туғади.
• Эшиги олдида хўроз ҳам ботир.
• Ёмғирдан қочиб, шаршарада қолди.
• Ёзда илонни кўрган қишда арқондан ҳам қўрқади.
• Нодоннинг ақли ― сукут.
• Болаликда олингани тошга ўйилгандек.
• Эшакнинг думига осилган чўкиб кетди, отнинг думига осилган омон қолди.
• Билим ― зиё, билмаслик ― зулмат.
• Мақталган чавандоз билан от узоққа чополмайди.
• Сен турган тепалик баландга ўхшайди.
• Яхши қурбақа ўз ботқоғида яшайди.
• Яхши отга бир қамчи урсанг бир йилга етади.
• Яхши фарзанд ота қалбини қувнатади.
• Яхши фарзанд ― қўрғон, ёмон фарзанд ― кулфат.
• Маккага олиб борсанг ҳам саримсоқнинг аччиқлиги қолмайди.
• Товуқ каби яшагандан хўроз каби ўлган афзал.
• Тиламчилик қилгандан чўпон бўлиш шарафлироқ.
• Қозондагини капгир билади.
• Ақлда бори сўзга сакраб чиқади.
• Сенга нима ёқса, ўша гўзал.
• Олмадан фақат олма пишади.
• Тилнинг оёғи йўқ, лекин узоққа боради.

Давронбек Тожиалиев таржима қилди.

Чеченлар (ўзларини нохчо деб аташади) — асосан, Чеченистон (1,031 минг киши, 2002) ва Ингушиядаги халқ (95,4 минг киши). Россия Федерациясида жами — 1,36 млн. киши (2002). Чечен тилида сўзлашади. Диндорлари — сунний мусулмонлар. Чеченлар қардош ингушлар каби Шимолий Кавказнинг туб аҳолиси ҳисобланади.

Ингушлар (ўзларини галгай деб атайдилар) — Россия Федерациясидаги халқ (413 минг киши, 2002). Ингушия Республикасининг асосий аҳолиси (361 минг кишидан ортиқ). Чеченистон, Шимолий Осетияда ҳам яшайдилар. Ингуш тилида гаплашадилар. Диндорлари исломнинг сунна мазҳабида. Европеоид ирқига мансуб.


Зиё истаган қалблар Telegram каналига марҳамат!