Иосиф Бродский (1940-1996)

Бродский Иосиф Александрович (1940.24.5, Ленинград — 1996)— рус шоири. Ижодий фаолияти 60-йилларда бошланган. 1962—64 йилларда турли айблар билан қамалган ва сургун қилинган. Aммo А. Ахматова, С. Маршак, Д. Шостакович сингари машҳур кишиларнинг саъй-ҳаракати билан 1965 йил сургундан озод этилган.
Сиёсий тузумга номақбул шахс сифатида 1972 йилда Совет давлати ҳудудларидан чиқариб юборилган; 1974 йилдан АҚШда яшаган. «Саҳродаги бекат» (1967), «Кўркам давр интиҳоси» (1972), «Урания» (1987), «Ўгит» (1990) ва бошқа шеърий тупламлари хорижда нашр этилган.
Бу тўпламларда ёлғизланган киши билан бир кам дунё ўртасидаги зиддиятлар киноявий кутаринки услубда акс эттирилган. Бродский шеъриятидаги воқеликни узига хос беназир тарзда идрок ва тасвир этиш, антик давр шеъриятидаги бадиий шакллардан самарали фойдаланиш — шоир новаторлигининг моҳиятини ташкил этади. Бродскийнинг инглиз ва қисман рус тилларида эълон қилган шеър, пьеса ва публицистик мақолалари Ғарб адабиёти ҳодисаси сифатида майдонга келган. Нобель мукофоти лауреати (1987).

* * *

Осмон қора эди, зимзиё, бироқ
Отнинг сағрисидан эди у оқроқ.
Ўлтирардик гулхан ёнида бедор,
Пайдо бўлди шунда бир қора тулпор.
Таърифга сиғмасди тўсдек сиёғи,
Кўмирдек қоп-қора эди оёғи.
Йўқ эди сиртида қилча ҳам зиё,
Ёлидан думига қадар сим-сиёҳ.
Бағоят тим қора эди ушбу дам
Унинг салт яғрини — эгар кўрмаган.
Тек қотиб турарди. Ухларди гўё.
Қора туёқлари ғалати, бежо.
Сояни сезмасди қоралигидан,
Сира бўлолмасди қорароқ бундан.
Қора эди — гўё зулмат суврати
Ё худди ялтироқ игна сийрати.
Қора эди нурсиз узлатдай мутлақ
Ё кўкрак қафасин бўшлиғидай нақ.
Шундоқ шудгор бағри — уруғ тушган жой,
Бизнинг ҳам ичимиз қора, ҳойнаҳой.
Боқар у ҳайкалдек — тек қотиб бутун!
Вақт-чи, эндигина эди ярим тун.
Лекин қўёлмасди олдга бир қадам,
Оғин чулғаганди қуюқ тун бу дам.
Турарди шарпадек чиқмайин саси,
Қолмаганди унинг бирон қашқаси.
Кўзлари ярқирар бир жуфт тирқишдек,
Қўрқинчлироқ эди қорачиғи лек.
Тасвири эди у кимнингдир қора,
Нега югуришдан тўхтаб у, ё раб,
Нега нафас олиб қора ҳаводан,
Бехос шох-шаббага тегиб дамо-дам,
Гулханнинг ёнидан кетмади асло,
Ёнимизда қолди саҳаргача то?
Нега сочар кўзи сим-сиёҳ ёғду?
Чавандоз танларди орамиздан у.


СТАНСЛАР

Ҳаққим йўқ толега
Домонгир бўлмоққа,
Василевск оролига
Келаман ўлмоққа.
Лек сени бу пайтда
Чулғарки тун-туман, —
Мен намчил асфалтга
Йиқилгум юзтубан.

Ва қалбим озурда
Зулматда уринар,
Петроград устида —
Кўприкда кўринар.
Апрел жаласи-ю,
Ўйнаркан қор ғужғон,
Тинглайман бир сасни:
— Хайр энди, жўражон.

Бу лоқайд ватанга
Босганча юзимни, —
Дарёнинг ортида
Кўраман ўзимни.
Кизчалар мисоли
Бокира, шўх йиллар —
Туришиб оролда
Қўлларин силкирлар.

* * *

Мен ашаддий йиртқич ўрнига кирдим қафасга,
Муддатимни ва қавмимни қизиган мих-ла баракка ўйдим.
Денгиз соҳилида яшадим, учраган ҳар касга
Бефарқ боқдим ва ҳою ҳавасга тўйдим.
Музликларнинг чўққисидан ярим дунёга термилдим бир қур,
Уч бор чўкдим ва чавақландим мен икки марта.
Суюб улғайтирган юртдан бош олиб кетдим мағрур,
Мени унутганлар бир шаҳар бўлар, тўпланишса агарда.
Дайдидим чўлларда — ёввойи хуннлар изғиб-ҳайқирган,
Қайта урфга кирган либосларни эгнимга кийдим.
Жавдар экдим, хирмонларни қора тўл билан тўсдим ёмғирдан,
Нуқул сув ичмадим, майдан ҳам гоҳи нафсимни тийдим.
Тушларим-чун изн этдим соқчининг қора қорачиғига,
Кувғин уқубатин нонини едим, қолдирмай ушоқ.
Овоз пардаларим доддан бўлак қичқириқ берди—жон аччиғида,
Кейин шивирлашга ўтдим. Қирқдаман бу чоқ.
Нима дейин ҳаёт ҳақда? Кўнглим ўрганди дардга, фироққа.
Мен фақат ғуссалар-ла улфатман, қилурман улар-ла ёрлик.
Токи оғзим тўлмас экан бир кун қора тупроққа,
Ундан янграйверар раҳмат, ташаккур ва миннатдорлик.

Мирпўлат Мирзо таржималари

НАТЮРМОРТ

Онаизор дедиким:
– Ўғлиммисан, тангрим ё?
Хочга парчин вужудинг…
Уйга қандай кетай, оҳ?

Уйни ўзимга раво
Қандай кўрай? Айт, бу дам
Ўғлиммисан, тангрим ё,
Йўқмисан, ё бормисан?

Жавоб айлади Исо:
– Ўликманми ё ҳаёт,
Ўғлингманми, тангринг ё,
Сеникиман, азиз зот.

ҚУТБ ТАДҚИҚОТЧИСИ

Итлар еб бўлинди. Кундаликда ҳам
Қолмади сўзга жой. Фикрини ёзди
Ҳатто рафиқасин расмига. Рақам
Ясама холлардай чеҳрани босди.

Ёзди синглисининг расмига сўнгра, –
Аяб ўтирмади – илм сабаби…
Тизидан қора эт ўрлар тепага,
Варьете қизларин пайпоғи каби.

* * *

Қафасга ёввойи ҳайвондай кирдим,
Жазавамдан жазо ёнди баракда.
Соҳилда яшадим, қартани урдим,
Кечда овқатландим оппоқ фракда.

Боқдим муз чўққидан – ястанди олам.
Уч бор пичоқ едим, беш марта чўкдим.
Кечдим мени боққан мамлакатдан ҳам,
Мени унутганлар шаҳардан кўпдир.

Хунлар саси сингган даштларда кездим,
Удум – лаш-лушларни кийдим бемиқдор.
Далада зироат экишдан бездим,
Ичдим – қуруқ сувдан ўзга неки бор.

Тушимда конвойнинг қарға қароғи,
Қувғинда нималар кўрмади бошим.
Доддан бошқасини айтди томоғим,
Энди шивирлайман. Қирқдадир ёшим.

Хўш, нелар айтайин ҳаёт ҳақида?
Ҳа, узун… Кун кўрдим ғам билан ҳамдам.
Бироқ, то қолгунча тупроқ тагида,
“Ташакур, ташакур” деганим-деган.

Усмон Азим таржимаси