Марио Варгас Льоса (Jorge Mario Pedro Vargas Llosa) – перулик ёзувчи, драматург, публицист ва сиёсий арбоб. Унинг номи испанзабон адабиётини юксак рутбага кўтарган Хуан Рульфо, Карлос Фуэнтес, Хорхе Луис Борхес, Габриэль Гарсиа Маркес сингари сўз санъаткорлари қаторида эътироф этилади. Замонавий ва тарихий мавзудаги романлари Лотин Америкаси фикр аҳлига кучли таъсир кўрсатган.
1936 йил 28 мартда Перунинг Арекипа шаҳрида дунёга келган. Ленсио Прадо номидаги ҳарбий билим юртида таҳсил олган. Аммо билим даргоҳидаги носоғлом муҳит боис, ўқишни ташлаб кетган. Таҳсилни Сан-Маркос ва Мадрид университетларида давом эттирган. Бир муддат Испания, Франция ва Англияда истиқомат қилган.
Адиб “Шаҳар ва кўппаклар” (1963) деб номланган илк романи биланоқ тилга тушган. Автобиографик характердаги асарда Ленсио Прадо номидаги ҳарбий билим юртидаги зўравонликлар, навқирон авлоднинг ақлини майиб, туйғусини мажруҳ этаётган нобоп тартиблар фош этилган. Роман аламзада ҳарбийлар томонидан намойишкорона ёқилган, муаллифнинг ўзи ёмонотлиқ қилинган.
XX асрда Лотин Америкаси халқлари синовли йилларни бошдан кечирди. Бирин-кетин ҳокимиятга чиққан мустабид ҳукмдорлар миллатлар бошига мислсиз кулфатлар солди. Кечмиш воқеаларни оғриқли қабул қилган ёзувчи инсон эрки, тафаккур ҳурлигини ҳимоя қилиб чиқди. “Яшил рангли уй” (1966), “Капитан Панталеон ва ҳожатбарорлар ротаси” (1973) асарларида ҳокимлар ва тобелар, золимлар ва мазлумлар мавзуси қаламга олинган. “Ибодатхонадаги мулоқот” (1969), “Қиёмат қўпганда” (1981), “Таканинг байрами” (2000) романларида эса мустабидлик тузумларининг анатомияси бадиий маҳорат билан чизиб берилган.
Адиб 1990-йиллар бошида сиёсий арбоб сифатида майдонга чиқиб, “Демократик фронт”дан Перу президентлигига номзодини кўрсатди. Ўшанда Льоса ўз қарорини шундай изоҳлаганди: “Мени катта сиёсатга етаклаган куч шахсий амбициялар эмас. Асло! Мени миллат олдидаги бурчдорлик ҳисси сиёсатга йўллади. Барча жабҳаларда бўҳронни бошдан кечираётган мамлакатимга ёрдам бериш учун шу йўлни танладим. Бундай фавқулодда мушкул аҳволда ҳеч бир кўзи очиқ фуқаро сиёсатдан четда туролмайди”.
… Президентлик сайловида муҳандис Альберто Фухиморига имкониятни бой бергач, ёзувчи яна қизғин ижодга қайтади. Кейинги йиллардаги изланишлар меваси сифатида “Сатанг қизнинг саргузаштлари” (2006), “Кельтнинг туши” (2010) романлари дунё юзини кўрди.
Адиб ижодини чуқур ўрганган олим Кейт Букер фикрича, унинг романларида сеҳрли реализм, модернизм ва постмодернизм унсурлари қоришиб кетган; тиниқ қувваи ҳофиза, қудратли тахайюл ва кучли тафаккур эгаси бўлган муаллиф рамзу мажозларга бой асарлари билан жаҳон романчилиги ривожига катта ҳисса қўшган.
Дарвоқе, Льоса сеҳрли реализм йўналиши асосчиларидан бири Габриэль Гарсиа Маркес билан қадрдон дўст бўлган, Маркес прозаси бўйича салмоқли илмий асар ҳам ёзган. Аммо кейинроқ номаълум сабабларга кўра икки забардаст адибнинг орасига совуқчилик тушган…
Марио Варгас Льоса – Испания қироллик академияси аъзоси, бир қатор нуфузли университетлар фахрий доктори. Ромуло Гальегос (1967), Шаҳзода Астурийский (1986), Сервантес (1994), Чино дель Дука (2008) номидаги халқаро мукофотлар соҳиби. Ҳокимият тузилмасини ҳамда инсоннинг исён, кураш ва мағлубиятини тасвирлашдаги маҳорати учун 2010 йили унга адабиёт бўйича Нобель мукофоти берилган.