Abu Ali ibn Sino (980-1037)

Abu Ali ibn Sino portreti. Rassom: A.Bakirov

Ibn Sino, Abu Ali al-Husayn ibn Abdulloh ibn al-Hasan ibn Ali (980.8, Afshona qishlog‘i — 1037.18.6, Hamadon shahri, Eron) — jahon fani taraqqiyotiga ulkan hissa qo‘shgan o‘rta osiyolik buyuk qomusiy olim. G‘arbda Avitsenna nomi bilan mashhur.

Ibn Sinoning otasi Abdulloh Balx shahridan bo‘lib, Somoniylar amiri Nuh ibn Mansur (967—997) davrida Buxoro tomoniga ko‘chib, Hurmaysan qishlog‘iga moliya amaldori etib tayinlanadi. U Afshona qishlog‘ida Sitora ismli qizga uylanib ikki o‘g‘il farzand ko‘radi. O‘g‘illarining kattasi Husayn (Ibn Sino), kenjasi Mahmud edi. Husayn 5 yoshga kirgach, Ibn Sinolar oilasi poytaxt — Buxoroga ko‘chib keladi va uni o‘qishga beradilar. 10 yoshga yetar-etmas Ibn Sino Qur’on va adab darslarini to‘la o‘zlashtiradi. Ayni vaqtda u hisob va aljabr bilan ham shug‘ullanadi, arab tili va adabiyotini mukammal egallaydi.

Ibn Sinoning ilm sohasidagi dastlabki ustozi Abu Abdulloh Notiliy edi. U el orasida hakim va faylasuf sifatida mashhur bo‘lgani uchun otasi Ibn Sinoni unga shogirdlikka berdi. Notiliyning qo‘lida olim mantiq, handasa va falakiyotni o‘rgandi va ba’zi falsafiy masalalarda ustozidan ham o‘zib ketdi. Ibn Sinoning aql-zakovatini ko‘rgan ustozi otasiga uni ilmdan boshqa narsa bilan shug‘ullantirmaslikni tayinlaydi. Shundan so‘ng ota o‘g‘ilga ilm o‘rganish va bilimlarini chuqurlashtirish uchun barcha sharoitlarni yaratib berdi. Abu Ali tinmay mutolaa qilib, turli ilm sohalarini o‘zlashtirishga kirishdi. U musiqa, optika, kimyo, fiqh kabi fanlarni o‘qidi, xususan, tabobatni sevib o‘rgandi va bu ilmda tez kamol topa boshladi.

Abu Ali ibn Sino ish ustida. Rassom: R.Aribjanov

Ibn Sinoning tib ilmida yuksak mahoratga erishishida buxorolik boshqa bir tabib Abu Mansur al-Hasan ibn Nuh al-Qumriyning xizmati katta bo‘ldi. Ibn Sino undan tabobat darsini olib, bu ilmning ko‘p sirlarini o‘rgangan. Qumriy bu davrda ancha keksayib qolgan bo‘lib, 999 yilda vafot etdi.

Ibn Sino 17 yoshdayoq Buxoro xalqi orasida mohir tabib sifatida tanildi. O‘sha kezlarda hukmdor Nuh ibn Mansur betob bo‘lib, saroy tabiblari uni davolashdan ojiz edilar. Dovrug‘i butun shaharga yoyilgan yosh tabibni amirni davolash uchun saroyga taklif qiladilar. Uning muolajasidan bemor tezda sog‘ayib, oyoqqa turadi. Evaziga Ibn Sino saroy kutubxonasidan foydalanish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Somoniylarning kutubxonasi o‘sha davrda butun O‘rta va Yaqin Sharqdagi eng katta va boy kutubxonalardan sanalardi. Ibn Sino bir necha yil davomida shu kutubxonada kechayu kunduz mutolaa bilan mashg‘ul bo‘lib, o‘z davrining eng o‘qimishli, bilim doirasi keng kishilaridan biriga aylandi va shu paytdan boshlab o‘rta asr falsafasini mustaqil o‘rganishga kirishdi. U yunon mualliflarining, xususan, Aristotelning «Metafizika» asarini berilib mutolaa qildi. Lekin bu kitobda bayon qilinganlarning aksariyati Ibn Sinoga tushunarsiz edi. Tasodifan yosh olimning qo‘liga Abu Nasr Forobiyning «Metafizika»ning maqsadlari haqida»gi kitobi tushib qoladi va uni o‘qib chiqibgina Ibn Sino metafizikani o‘zlashtirishga muvaffaq bo‘ladi.

Shunday qilib, Ibn Sino zaruriy bilimlarning barchasini Buxoroda oldi. Olimning ilmiy ijodi 18 yoshidan boshlandi. U Nuh ibn Mansurga atab nafsoniy quvvatlar haqida risola, «Urjuza» tibbiy she’riy asari, o‘z qo‘shnisi va do‘sti Abul-Husayn al-Aruziyning iltimosiga binoan, ko‘p fanlarni o‘z ichiga olgan «Al-hikmat al-Aruziy» («Aruziy hikmati») asarini ta’lif etdi. Undan tashqari, boshqa bir do‘sti faqih Abu Bakr al-Barqiy (yoki Baraqiy)ning iltimosiga ko‘ra, 20 jildli «Al-hosil va-l-mahsul» («Yakun va natija») qomusiy asari hamda 2 jildli «Kitob al-bir va-l-ism» («Sahovat va jinoyat kitobi»)ni yozdi.

Abu Ali ibn Sino bemor huzurida. Rassom: R.Aribjanov

Qoraxoniylar 999 yil Buxoroni zabt etib, somoniylar davlatini ag‘darganidan keyin Ibn Sino hayotida tashvishli, notinch va og‘ir damlar boshlandi. 1002 yil uning otasi vafot qildi. Ikki sulola vakillarining taxt uchun kurashi 1005 yilgacha davom etib, oxiri qoraxoniylarning butkul g‘alabasi bilan tugadi. Bunday vaziyatda Buxoroda ortiq qolib bo‘lmas edi. Shu bois Ibn Sino o‘z yurtini tark etib, Xorazmga bosh olib ketdi. 11-asr boshlarida Xorazm qoraxoniylar hujumidan birmuncha tinch bo‘lib, iqtisodiy va madaniy jihatdan ancha rivojlangan o‘lka edi. Xorazmshohlar Ali ibn Ma’mun (997—1009) va Ma’mun ibn Ma’mun (1009—1017) ilm-fanga e’tiborli hukmdorlar bo‘lib, olimlarga ilmiy ijod uchun qulay sharoit yaratib bergan edilar. Shu bois bu davrda Xorazmning poytaxti Gurganj (Urganch) da zamonasining ko‘pgina taniqli olimlari to‘plandi. Yirik matematik va astronom Abu Nasr ibn Iroq (1034 yili vafot etgan), atoqli tabib va faylasuflar Abu Sahl Masihiy (1010 yili vafot etgan), Abu-l-Xayr Xammor (942—1030) va buyuk olim Abu Rayhon Beruniy shular jumlasidan. Ana shu ilmiy davraga 1005 yili Ibn Sino ham kelib qo‘shildi. Xorazmda Ibn Sino asosan, matematika va astronomiya bilan shug‘ullandi. Bu sohalardagi bilimlarining chuqurlashib, ilmiy dunyoqarashining shakllanishida Ibn Iroq va Beruniy bilan bo‘lgan ilmiy muloqotlar katta ahamiyat kasb etdi.

Ibn Sinoning Aristotel ta’limoti xususida Beruniy bilan va o‘zining shogirdi Baxmanyor bilan yozishmalari tarixda mashhurdir. Ibn Sino Abu Saxl Masihiyning tibbiy tajribasi va bilimlaridan ham katta saboq oldi. Xorazmshoh vaziri Abu-lhusayn as-Sahliy ilmlarni sevuvchi kishi bo‘lganidan, Ibn Sino u bilan do‘stlashadi va unga atab alkimyoga oid «Risola al-iksir» («Iksir haqida risola») nomli asar yozdi. Biroq Xorazmdagi osoyishta hayot uzoqqa cho‘zilmaydi. Sharqda qudrati ortib borayotgan G‘azna hukmdori sulton Mahmud G‘aznaviy bu o‘lkaga ko‘z tikadi. U, avval, Ma’munga saroydagi bir guruh olimlarini G‘aznaga jo‘natib yuborishni so‘rab xat yozadi. Bu xatga javoban Beruniy va Abu-l-Xammor G‘aznaga ketadilar. Ibn Sino esa bu taklifni rad etib, Masihiy bilan birgalikda 1010—1011 yillarda yashirincha Xorazmni tark etadi. Shu vaqtdan olimning sargardonlik yillari boshlanib, umrining oxirigacha vatandan uzokda hayot kechirishga majbur bo‘ladi.

Abu Ali ibn Sino shogirdlari bilan. XVII asr miniaturasi

Masihiy bilan Ibn Sino Jurjonga — Masihiyning vataniga yo‘l oldilar. Lekin yo‘ldagi qiyinchiliklar va suvsizlik tufayli Masihiy betob bo‘lib, vafot etadi. Natijada, Ibn Sino azob-uqubatlar chekib, avval, Niso, so‘ng Obivard, Tus, Shiqqon va Xurosonning boshqa shaharlarida qisqa muddat turganidan keyin, nihoyat, Kaspiy dengizining janubi-sharqida joylashgan Jurjon amirligiga yetib keladi. Ibn Sino Jurjonda 1012—1014 yillarda yashaydi, lekin shu qisqa vaqt ichida uning hayotidagi muhim voqealardan biri — Abu Ubayd Juzjoniy bilan uchrashuv va bir umrga do‘stlashuv sodir bo‘ladi. U Ibn Sinoga nafaqat shogird, balki sodiq do‘st ham edi. U Ibn Sino bilan olimning so‘nggi damigacha, 25 yil davomida birga bo‘ladi. Ibn Sino tarjimai holining yozilib qolishi, ko‘pgina asarlarining ta’lifi va tartibga tushishi hamda ularning keyingi avlodlarga kelishida Juzjoniyning xizmati katta.

Jurjondalik vaqtida Ibn Sino ham ilmiy ijod bilan shug‘ullandi, ham tabib sifatida faoliyat ko‘rsatdi. Bu yerda u shogirdining iltimosiga ko‘ra, mantiq, falsafa va boshqa fanlarga oid bir nechta risola yozdi va eng muhimi «Tib qonunlari»ning dastlabki qismlarini yaratdi. 1014 yil olim Jurjonni tark etib, Rayga ko‘chdi. Ibn Sino Rayga kelgan vaqtida bu yerda buvayhiylardan bo‘lmish Majduddavla Abu Tolib Rustam (997—1029) va uning onasi Sayyida Xotun hukmronlik qilar edilar. Bu yerda Ibn Sino savdoyi dardiga chalinib qolgan Majduddavlani davoladi va shu sababli saltanat tepasida turgan Sayyidaning hurmat-ehtiromiga sazovor bo‘ldi. Lekin olim Rayda ham uzoq turolmadi, chunki Sulton Mahmud G‘aznaviyning Rayga ham hujum qilish xavfi bor edi. Shu bois Ibn Sino Rayni tark etib, nisbatan kuchliroq bo‘lgan Hamadonga, Majduddavlaning akasi Shamsuddavla (997—1021) huzuriga ketadi. Hukmdorni sanchiq kasalidan davolaganidan keyin olimni saroyga taklif qiladilar. U avval saroy tabibi bulib ishlaydi, sung vazirlik mansabiga ko‘tariladi. Davlat ishlari bilan band bo‘lishiga qaramay ilmiy ishlarini ham davom ettiradi va qator asarlar yaratadi. «Tib qonunlari»ning 1-kitobini tugatib, o‘zining mashhur falsafiy qomusi — «Kitob ash-shifo» ni ham shu yerda yozishga kirishadi. «Tib qonunlari» ning qolgan qismini ham Hamadonda yozib bitiradi.

Abu Ali ibn Sino maqbarasi. Hamadon, Eron

Ibn Sino Hamadonda 1023 yilgacha istiqomat qiladi va ayrim siyosiy sabablarga ko‘ra, shu yili Isfahonga jo‘nab ketadi. Umrining qolgan 14 yilini shu yerda o‘tkazdi. Bu yerda xam u tinimsiz ilmiy ish bilan mashg‘ul bo‘lib, bir qancha asarlar yaratdi. Ular orasida tib, falsafa, aniq fanlar, tilshunoslik kabi fanlarga oid kitoblar bor. «Kitob ash-shifo»ning qismlari, fors tilidagi «Donishnoma» va 20 jildli «Insof-adolat kitobi» shular jumlasidan.

Juzjoniyning yozishicha, Ibn Sino garchi, jismoniy juda baquvvat bo‘lsa-da, biroq shaharma-shahar darbadarlikda yurish, kecha-kunduz tinim bilmay ishlash va bir necha bor ta’qib qilinib, hatto hibsda yotishlar olimning salomatligiga jiddiy ta’sir etdi. U qulanj (kolit) kasalligiga chalindi. Alouddavlaning Hamadonga yurishi vaqtida Ibn Sino qattiq betobligiga qaramay, u bilan birga safarga chiqadi. Yulda dardi qo‘zg‘ab olimning tamomila madori kuriydi va oqibatda u shu darddan 57 yoshida vafot etadi. Olim Hamadonda dafn etiladi. Uning qabri ustiga 1952 yili maqbara ishlangan (me’mori X. Sayxun). Maqbara Ibn Sinoga bag‘ishlangan muzey xonalarini ham o‘z ichiga oladi.

Shayxur-rais Abu Ali ibn Sino. Miniatura

Zamondoshlari Ibn Sinoni «Shayx ar-rais» («donishmandlar sardori, allomalar boshlig‘i»); «Sharaf al-mulk» («o‘lka, mamlakatning obro‘si, sharafi»), «hujjat al-haqq» («rostlikka dalil»); «Hakim al-vazir» («donishmand, tadbirkor vazir») deb ataganlar. Jahon fani tarixida Ibn Sino qomusiy olim sifatida tan olingan, chunki u o‘z davridagi mavjud fanlarning qariyb barchasi bilan shug‘ullangan va ularga oid asarlar yozgan. Olim asarlarini o‘sha davrda Yaqin va O‘rta Sharqning ilmiy tili bo‘lgan arab tilida, ba’zilari (she’riy va ayrim falsafiy asarlari)ni fors tilida yozgan. Turli manbalarda uning 450 dan ortiq asar yozganligi qayd etilgan, lekin bizgacha ularning 242 (160) tasi yetib kelgan. Shulardan 80 tasi falsafaga, 43 tasi tabobatga oid bo‘lib, qolganlari mantiq, psixologiya, tabiiyot, astronomiya, matematika, musiqa, kimyo, axloq, adabiyot va tilshunoslikka bag‘ishlangan. Lekin bu asarlarning hammasi ham olimlar tomonidan bir xilda o‘rganilgan emas. Ibn Sinoning ko‘proq falsafa va tibga oid kitoblari jahonning ko‘pgina tillariga tarjima etilib, asrlar davomida qayta-qayta nashr qilib kelinmoqda, lekin shu bilan bir vaqtda, boshqa ko‘p asarlari hali qo‘lyozma holida o‘z tadqiqotchilarini kutyapti.

Abu Ali ibn Sino

Ibn Sinoning ilmiy merosini shartli ravishda 4 qismga, ya’ni falsafiy, tabiiy, adabiy va tibbiy sohalarga bo‘lish mumkin, olim shularning har birida chuqur iz qoldirgan. Lekin Ibn Sino asarlarining miqdoriy nisbatiga nazar solsak, olimning qiziqish va e’tibori ko‘proq falsafa va tibga qaratilganini ko‘ramiz. Garchi, uni «Avitsenna» sifatida G‘arbda mashhur qilgan uning tibbiy merosi, xususan, «Tib qonunlari» bo‘lsada, «Shayx-ar-rais» nomi, eng avval, uning buyuk faylasufligiga ishoradir.

Olimning falsafaga oid eng yirik va muhim asari «Kitob ash-shifo»dir. U 4 qismdan iborat: 1) mantiq — 9 bo‘lakka bo‘lingan: al-madhal — mantiqqa kirish; al-maqulot — kategoriyalar; al-iborat — interpretatsiya; al-qiyos — sillogizm; al-burhon — isbot, dalil; al-jadal — tortishuv, dialektika; as-safsata — sofistika; al-xitoba — ritorika; ash-she’r — poetika (she’r san’ati); 2) tabiiyot (bu yerda minerallar, o‘simliklar, hayvonot olami va insonlar haqida alohida-alohida bo‘limlarda gapiriladi; 3) riyoziyot — 4 fanga bo‘lingan; hisob (arifmetika), handasa (geometriya), astronomiya va musiqa; 4) metafizika yoki ilohiyot. Bu asarning ayrim qismlari lotin, suryoniy, ibroniy, nemis, ingliz, frantsuz, rus, fors va o‘zbek tillarida nashr etilgan.

Ibn Sinoning yana bir falsafiy asari «Kitob an-najot» «Kitob ash-shifo»ning qisqartirilgan shakli bo‘lib, u ham qisman jahonning bir necha tillariga tarjima qilingan. Olimning falsafiy qarashlari yana «Al-ishorat va-ttanbihot» («Ishoralar va tanbihlar»), «Hikmat al-mashriqiyn» («Sharqchilar falsafasi»), «Kitob al-ishorat fi-lmantiq va lhikmat» («Mantiq va falsafaning ishoralari»), fors tilida yozilgan «Donishnoma» («Bilim kitobi») va boshqa turli hajmdagi falsafiy risolalarda hamda «Tayr qissasi», «Salomon va Ibsol», «Hayy ibn Yaqzon», «Yusuf haqida qissa» kabi falsafiy mazmunli badiiy qissalarda o‘z aksini topgan.

Abu Ali ibn Sino

Ibn Sinoning dunyoqarashi Aristotel ta’limoti va Forobiy asarlari ta’sirida shakllandi. Uning fikricha, falsafaning vazifasi mavjudotni, ya’ni barcha mavjud narsalarni, ularning kelib chiqishi, tartibi, o‘zaro munosabati, bir-biriga o‘tishini zaruriyat, imkoniyat, voqelik, sababiyat omillari asosida har tomonlama o‘rganishdan iborat. Olamda mavjud barcha narsalar ikkiga bo‘linadi: zaruriy vujud (vujudi vojib) va imkoniy vujud (vujudi mumkin). Zaruriy vujud eng irodali, qudratli, dono Tangridir. Qolgan narsalar imkoniyat tarzida mavjud bo‘lib, Tangridan kelib chiqadi. Zaruriy vujud bilan imkoniy vujud munosabati sabab va oqibat munosabatidir. Bu jarayonda olamdagi hamma narsalar emanatsiya tarzida, ya’ni quyoshdan chiqayotgan nur shaklida asta-sekin amalga oshadi. Shu tartibda imkoniyat shaklida mavjud bo‘lgan aql, jon, jism, ular bilan bog‘liq osmon sferalari kelib chikadi. Bular hammasi substantsiya (javhar) bo‘lib, yana borliqda aktsidentsiya — narsalarning belgilari, rangi, hajmi, xillari mavjud. Jism shakl va moddadan tashkil topadi. Xudo abadiy, uning oqibati bo‘lmish materiya ham abadiydir. Uning o‘zi boshqa tayin jismlarning asosidir. Narsalarning moddiy asosi hech qachon yo‘qolmaydi. Materiyaning eng sodda bo‘linmas shakli 4 unsur: havo, olov, suv, tuproqdan iborat. Ularning turlicha o‘zaro birikuvi natijasida murakkab moddiy narsalar tashkil topadi. Murakkab narsalar shaklan o‘zgarishi mumkin, lekin ularning moddiy asosi bo‘lgan 4 unsur yo‘qolmaydi, abadiy saqlanadi.

Abu Ali ibn Sino haykali. Buxoro

Ibn Sino fikricha, avval tog‘-toshlar, so‘ng o‘simlik, hayvonot va taraqqiyotning yakuni sifatida boshqa jonzotlardan aqli, tafakkur qilish qobiliyati va tili bilan farq qiluvchi inson vujudga kelgan. Hodisalarni chuqur bilish, fan bilan shug‘ullanish insongagina xosdir. Inson bilimlari narsalarni bilish yordamida vujudga keladi. Bilish hissiy bilish va tushunchalar yordamida fikrlashdan tashkil topadi. Sezgida narsa-hodisalarning ayrim, tashqi belgilari, tayin tomonlari bilinsa, aql ularning mohiyatini, ichki tomonlarini abstraktsiyalashtirish va umumlashtirish yordamida bila oladi. Inson aqli turli fanlarni o‘rganish yordamida boyiydi, rivoj topadi. Ibn Sino tushunchasida bilimlarni chuqur o‘rganish orqali xudoni bilish mumkin degan fikr yotadi. U mavjud bilimlarni egallagan insongina haqiqiy musulmon bo‘la oladi, deb tushunadi. Ibn Sino mantiqni ilmiy bilishning, mavjudotni o‘rganishning ilmiy usuli deb biladi. «Mantiq, — deb yozadi Ibn Sino — insonga shunday bir krida beradiki, bu krida yordamida inson xulosa chiqarishda xatolardan saqlanadi». U mantiqiy usullar, ta’riflash, hukm, xulosa chiqarish, isbotlash masalalarini chuqur o‘rgandi, mantiq fanini Forobiydan so‘ng bilishning to‘g‘ri metodi sifatida rivojlantirdi.

Ibn Sino o‘z davridagi tabiiy fanlarning rivojiga ham ulkan hissa qo‘shgan olimdir. Uning tabiiy-ilmiy qarashlari «Kitob ash-shifo»ning tabiiy fanlarga oid qismida bayon qilingan. Olimning ba’zi geologik jarayonlarga oid mulohazalari hozirgi ilmiy nazariyalarga juda yaqindir. Uningcha, vulqonlar aslida tog‘ paydo bo‘lishi va zilzilalar bilan bog‘liq. Tog‘ paydo bo‘lishining o‘zi esa 2 yo‘l bilan bo‘ladi: 1) kuchli yer qimirlashi vaqtida yer qobig‘ining ko‘tarilishi; 2) suv orqali va havoning asta-sekin ta’siri natijasida chuqur jarliklar paydo bo‘lib, natijada ularning yonida balandlik hosil bo‘lib qolishi. Zilzilaning paydo bo‘lishiga ham bir necha sabablar bor. Ularning biri gazsimon yo olovsimon bug‘ bo‘ladi. Mana shu bug‘ harakatga kelib, yerni qimirlatadi. Suvlarning yer ostiga sizib kirishi, tekis yer chetining o‘pirilishi, ba’zida tog‘ cho‘qqilarining kuch bilan qulashi xam zilzilaga sabab bo‘ladi. Olim fikricha, yer yuzasining ma’lum qismi bir mahallar dengiz tubi bo‘lgan, zamon o‘tishi bilan geologik jarayon oqibatida suv havzalari o‘rni o‘zgargan. Bir vaqtlar dengiz bo‘lib, hozir quruklikka aylangan yerlarda dengiz hayvonlarining toshqotgan qoldiqlari saqlanib qolgan. U bunday yerlarga Kufa, Misr va Xorazm yerlarini kiritadi.

Abu Ali ibn Sino haykali. Riga. 2006 yili ochilgan. Muallif: Ravshan Mirtojiyev

Ibn Sino mineralogiya (ma’danshunoslik) sohasida ham salmoqli ishlar qilgan. U minerallarning original tasnifini taklif etdi. Unga ko‘ra, barcha ma’danlar 4 guruhga: toshlar, eriydigan jismlar (metallar), oltin-gugurtli yonuvchi birikmalar va tuzlarga bo‘linadi. Bu tasnif to 19-asrgacha deyarli o‘zgarishsiz saqlanib keldi. Ibn Sinoning geologiya va mineralogiyaga oid fikrlari uning «al-Af’ol va-l-infiolot» («Ta’sir va ta’sirlanish») asarida ham uchraydi.

Ibn Sino boshqa tabiiy fanlar qatori kimyo bilan ham shug‘ullangan va unga oid asarlar ham yozgan. Bu asarlarini u turli davrda yozgan bo‘lgani uchun ularda Ibn Sinoning kimyoga bo‘lgan munosabatining evolyutsion o‘zgarib borishi yaqqol aks etgan. Uning kimyo sohasida aytgan fikrlari o‘sha davrdagi alkimyo uchun nihoyatda ilg‘or edi. Ibn Sino 21 yoshida, ya’ni ilmiy faoliyatining bo‘sag‘asida metallar transmutatsiyasiga, ya’ni oddiy metallarni oltin va kumushga kimyoviy yo‘l bilan aylantirish mumkinligiga ishongan va mutaqaddim kimyogarlarning kitoblari ta’siri ostida «Risola as-san’a ila-lbaraqiy» («Baraqiyga atab san’at (al-kimyo)ga doir risola») nomli kichik asar yozgan. Lekin 30 yoshlarga borib, ilmiy tajribasi ortgan yosh olim bu sohadagi urinishlarning zoye ketishiga amalda ishonch hosil qiladi va «Risola al-iksir» («Iksir haqida risola») asarida kimyoviy yo‘l bilan sof oltin va kumush olish mumkinligiga shubha bildiradi. 40 yoshlarda yozishga kirishgan «Kitob ash-shifo»da esa kimyogarlarning transmutatsiya sohasidagi barcha harakatlari behuda ekanligini nazariy jihatdan isbotlashga urindi. Uning fikricha, o‘sha vaqtda ma’lum bo‘lgan har bir metall o‘zicha alohida bir modda bo‘lib, kimyogarlar o‘ylagandek bir yagona metallning turi emas. U oltinning alohida bir elementligini bilmasada, uni narsalardan yasab bo‘lmasligini ham anglagan edi. Olimning bu nazariy mulohazalari o‘rta asr kimyosining ilmiy kimyoga o‘sib o‘tishida muhim rol o‘ynadi.

Abu Ali ibn Sino haykali. Kortreyk, Belgiya

Ibn Sino botanika masalalari bilan ham juda ko‘p shug‘ullandi, chunki tabobatda ishlatiladigan dorivor moddalarning aksariyati o‘simliklardan olinadi. U «Kitob ash-shifo» ning «an-nabot» («O‘simliklar») qismida o‘simliklarning turlari, paydo bo‘lishi, oziqlanishi, o‘simlik a’zolari va ularning vazifalari, ko‘payishi hamda o‘sish sharoitlari haqida yozadi, ilmiy terminologiya yaratish sohasida ham ish olib boradi.

Ibn Sino yoshligidan astronomiyaga qiziqqan va bu qiziqish umrining oxirigacha saklangan. U 8 ta mustaqil risola hamda «Kitob ash-shifo» va «Donishnoma»ning riyoziyot qismlarida astronomiyaga alohida boblarni bag‘ishlagan. Ptolemeyning «Almagest»ini qayta ishlab, shuning asosida amaliy astronomiya bo‘yicha qo‘llanma yaratgan. Ibn Sino Jurjon shahrining geografik uzunligini o‘z davri uchun butunlay yangi bo‘lgan usul — Oyning eng baland nuqtasini kuzatish opqali aniqlab bergan. Beruniy «Geodeziya» asarida bu usulning to‘g‘riligi haqida gapirib, uni faqat Ibn Sino nomi bilan bog‘laydi. Bu usul Yevropada 500 yil dan keyin (1514 yil) astronom Verner tomonidan yangidan kashf qilindi.

Matematika sohasida Ibn Sino Yevklidning «Negizlar» kitobini qayta ishlab, unga sharh va to‘ldirishlar kiritdi, geometrik o‘lchamlarga arifmetik terminologiya qo‘lladi, «son» tushunchasi doirasini «natural son»dan ancha kengaytirdi.

Abu Ali ibn Sino haykali. Toshkent

She’riyat sohasida ham Ibn Sino sezilarli iz qoldirdi. U o‘zining ayrim tibbiy asarlari («Urjuza»)ni rajaz vaznli she’rda yozgan. Bundan tashqari, uning bir nechta falsafiy qissalari ham borki, ular keyinchalik fors-tojik adabiyotiga chuqur ta’sir ko‘rsatdi. Olimning fors tilida yozgan bir necha g‘azal va qit’alari, 40 dan ortiq ruboiylari mavjud. Uning she’riy merosi qisman rus va o‘zbek tillarida nashr etilgan.

Ibn Sino musiqa bobida Forobiyning ilmiy yo‘nalishini davom ettirgan yirik nazariyotchidir. Musiqa haqidagi «Javome’ ilm ul-musiqiy» («Musiqa ilmiga oid tuplam») asari «Kitob ash-shifo» ning bir qismi bo‘lib, har biri bir necha bobli 6 bo‘limdan iborat. «An-najot», «Donishnoma»larda musiqa haqida kichik bo‘limlar mavjud, «Tib qonunlari», «Risolai ishq» va boshqalarda musiqaning ayrim masalalari haqida fikr yuritgan. O‘z davri musiqasining barcha muammolarini bayon etgan: nag‘ma, bo‘d (interval), lad tizimlari, iyqo, kuy yaratish, musiqa asboblari va h. k. Yevropada keyinchalik «sof tizma (tovushqator)» atalgan musiqaviy tuzilmani birinchi bo‘lib asoslagan. Ibn Sino musiqiy go‘zallik haqida mukammal ta’limotni ilgari surib, musiqani hamohanglikning eng kamolga yetgan turi deb biladi. Ritm masalalariga Sharqning boshqa musiqa nazariyotchilari singari aruz badiiy tizim bilan bog‘liq holda qaraydi. Tabib sifatida u musiqani muhim tibbiy vositalar jumlasiga kiritgan. Inson nutqiy ohanglari rivojlanishi natijasida musiqa paydo bo‘lganligi haqidagi nazariyasi hozirgi zamonaviy musiqa nazariyalariga mos keladi. O‘zining barkamol shaxsni tarbiyalash g‘oyasida musiqani asosiy vositalar sirasiga kiritgan.

Abu Ali ibn Sino haykali. Dushanbe

Ibn Sinoning tabobatda qilgan ishlari uning nomini bir necha asrlarga shu fan sohasi bilan chambarchas bog‘ladi. Olimning tabobat taraqqiyotidagi buyuk xizmati shundaki, u o‘zigacha o‘tgan turli xalq namoyandalari tomonidan asrlar davomida tib ilmi sohasida to‘plangan ma’lumotlarni saralab, muayyan bir tartibga soldi va ularni o‘z tajribalari bilan boyitgan holda ma’lum nazariya va qonun-qoida asosida umumlashtirdi. Bunga uning «Tib qonunlari» va bu asarning jahon tib ilmi tarixida tutgan mavqei va qozongan shuhrati yorqin dalildir.

Ibn Sinoning tabobat sohasida qilgan ishlari o‘sha davr tabobatini bir necha asrlarga ilgarilatdi va ayrim sohalarda hatto hozirgi zamon tibbiyotiga yaqinlashtirdi ham. Olim yashagan davrda bu sohada antik olimlarning, xususan Gippokrat, Galen, Dioskorid va boshqaning ta’limoti ustuvor edi. Ibn Sino ham o‘z tibbiy faoliyatida ularning nazariy qarashlari va amaliy ko‘rsatmalariga tayandi, lekin ularni Hindiston, Xitoy, O‘rta Osiyo, Sharq olimlarining hamda o‘z tajribalari va bilimlari asosida rivojlantirdi va boyitdi. Ibn Sinoning daho tabib sifatida shuhrat qozonishining asosiy omillaridan biri — uning tib nazariyasini, xususan, anatomiya — inson gavdasi tuzilishini mukammal bilishligidir. Bosh suyagining tuzilishi, tishlarning tuzilishi to‘g‘risida u Galenga ergashgan holda to‘g‘ri fikrlagan. Uning ko‘zning anatomiyasi, ko‘rish jarayonining qanday sodir bo‘lishi va unda ko‘z qorachig‘ining roli, ko‘z muskullarining joylashishi xususida yozganlari zamonaviy oftalmologiyaga yaqindir. Asablar, qon tomirlar, mushaklarning tuzilishi va funktsiyalari to‘g‘risida yozganlari anatomiyaning amaliyot bilan bog‘liqligini ko‘rsatadi. Bu esa amaliy anatomiyaning asoschisi deb tan olingan rus olimi N. I. Pirogovni Ibn Sinoning izdoshi deyishga asos beradi.

Abu Ali ibn Sino haykali. Partenit, Qrim

Ibn Sino o‘tkir diagnost edi. Uning ba’zi tashhis usullari hozir ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Perkussiya (a’zoga urish orqali diagnoz qo‘yish)ni, xususan, astsit va meteorizmni farqlashda, istisqoni aniqlashda (qoringa sekin urish orqali) qo‘llagan. Bu usul 600 yildan keyin venalik tabib Leopold Auenbrugger (1722—1809) tomonidan qayta kashf qilinib, yana 50 yildan so‘ng amaliyotga kirgan. Olim qon tuflash holatlari va nafas olish turlarini chuqur o‘rganib, ulardan tashhisda foydalangan. Ibn Sino turli kasalliklarning differentsial diagnostikasida va gavdaning umumiy holatini aniqlashda tomir urishi, siydik va najasga qarab olinadigan belgilarga katta e’tibor beradi. Masalan, diabet (qand) kasalligini u siydikning holati, shu jumladan, undagi shirinlik moddasiga qarab tashhis qiladi. Diabet kasalligida siydikda qand moddasi bo‘lishini 1775 yilda ingliz olimi Dobson aniqlagan. Tabobat tarixida birinchi bo‘lib Ibn Sino vabo bilan o‘latni farqlagan, yuqumli kasalliklar bilan og‘rigan bemorlarni boshqalardan ajratgan holda saqlash kerakligini ta’kidlagan, meningit, oshqozon yarasi, sariq kasalligi, plevrit moxov, zaxm, qizamiq, suvchechak, kuydirgi kabi kasalliklarning belgilari va kechish jarayonini to‘g‘ri tasvirlab bergan. Quturish kasalligining ko‘rinishlari, uning yuqumli xarakteri, bemorning bu kasallikdagi holatlarini juda to‘g‘ri aniqlagan. 1804 yilda yevropalik olim Sinke quturgan hayvonlarning so‘lagi yuqumliligini tasdiqlagan.

Abu Ali ibn Sino haykali. Hamadon, Eron

Psixik va asab kasalliklarini tavsiflash va davolashga ham olim ko‘p yangiliklarni kiritgan. Bu kasalliklarni davolashda u atrof muhitning, iqlimning, parhez va jismoniy mashqlarning ta’siriga hamda bemor kayfiyatini yaxshilashga qaratilgan tadbirlarga katta ahamiyat beradi.

Bemorlarni davolashda olim 3 narsaga — tartib (parhez), dorilar bilan davolash va turli tibbiy tadbirlarni qo‘llash (qon olish, banka qo‘yish, zuluk solish, huqna va h. k.)ga ahamiyat berish kerakligini aytadi. Kasallikni davolashda ovqatlanish, ya’ni parhezni muhim omillardan deb hisoblaydi va har bir kasallik uchun o‘z ovqatlanish tartibini beradi. Chunonchi, jigar kasalliklarida ko‘proq mayiz, anjir, anor suvi iste’mol qilishni buyuradi. Bu esa bunday kasalliklarni hozirgi glyukoza va insulin bilan davolash usullarining qadimiy ko‘rinishidir.

Ibn Sinoning jarrohlik sohasini rivojlantirishdagi xizmatlari ham ulkandir. U o‘z tibbiy asarlarida zamonaviy jarrohlikda qo‘llanib kelayotgan ayrim usullarni bayon qiladi. Yiringli shishlarni kuydirish yoki pichoq bilan yorish, bavosir shishlarini tikish, tampon, o‘tkir modda yoki tikish bilan qon to‘xtatish, tomoqni kesib, nay qo‘yish (traxeotomiya) shular jumlasidandir. Yelka suyagining chiqishini oddiy bosish bilan davolash usuli hozirgacha «Avitsenna usuli» deb ataladi. Umurtqaning qiyshayishini Ibn Sino o‘zi ixtiro qilgan yog‘och moslama yordamida tuzatgan. Bu usulni 15-asrda frantsuz tabibi Kalo qayta kashf etgan. Suyaklarni gipslash usuli ham Ibn Sino tomonidan keng qo‘llangan, lekin u ham keyinchalik unutilib, yevropalik tabiblar tomonidan 1852 yilda amaliyotga yangi ixtiro sifatida qaytarilgan.

Hozir ko‘z jarrohligida qo‘llanayotgan usullarning qariyb barchasi Ibn Sinoga ma’lum bo‘lgan. Yomon sifatli saraton (rak) shishlari, qovuq toshlarini olish, istisqo, bavosirning operatsiyalari, bosh suyagining operatsiyasi va boshqalar Ibn Sino qo‘llagan muolaja usullaridandir. Jarrohlikda anesteziya (og‘riqni sezdirmaslik) masalasiga ham Ibn Sino katta e’tibor bergan. Buning uchun u afyun, mingdevona, nasha va h. k. narkotik ta’sirga ega bo‘lgan dorilardan foydalangan. Kasallikni davolashda Ibn Sino shaxsiy gigiyena, uyqu va jismoniy mashqlarning ahamiyati kattaligini uqtirgan. Uning bir kasallikni boshqa bir kasallikni chaqirish yo‘li bilan davolash usuli diqqatga sazovordir. Masalan, u tutqanoqni davolashda to‘rt kunlik isitma bilan og‘rishni foydali deb biladi. Avstriyalik psixiatr Yu. Vagner-Yaureg (1857—1940) shunday usulni qo‘llab, zaxm kasalligini bezgakni yuqtirish orqali davolagani uchun 1927 yilda Nobel mukofotiga sazovor bo‘lgan.

Abu Ali ibn Sino

Ibn Sino dorishunoslik sohasida chuqur tadqiqotlar olib borgan. U antik olimlarning farmatsiyasi asosida musulmon Sharqida paydo bo‘lgan yangi farmatsiyaning shakllanishiga yakun yasadi. Tabobatda sano, kofur (kamfara), rovoch, tamr-hindiy (hind hurmosi) kabi dorilarning ishlatilishi, asal o‘rnida ko‘p dorilarning qand (shakar) asosida tayyorlanishi ham Ibn Sinoning xizmatidir. Uning dorivor o‘simliklarni yig‘ish, saqlash, qayta ishlash usullari hozirgi dorishunoslikdagi usullarga juda yaqindir. Tabiiy dorilar bilan bir katorda Ibn Sino birinchilardan bo‘lib kimyoviy usulda tayyorlangan dorilarni ham ishlatgan. Kasallikning turiga qarab avval sodda, so‘ng murakkab tarkibli dori bilan davolagan. Eng muhimi, u oziq-ovqatlarning shifo-baxsh ta’siriga katta ahamiyat berib, davolashni shunday mahsulotlardan (meva, sabzavot, sut, go‘sht va h. k.) boshlagan. Dori tayinlashda bemorning mijozi (issiq, sovuq, ho‘l, quruq), yoshi, iqlim sharoitini hisobga olish zarurligini ta’kidlaydi. Ibn Sino farmatsiyasi juda puxta o‘ylangan farmakologik tadqiqot usuliga asoslanganligi bois o‘rta asr Yevropa farmatsiyasidan ancha o‘zib ketdi va zamonaviy dorishunoslikka yaqinlashdi. Olim ishlatgan dorilarning bir qanchasi hozirgi farmakopeyalardan mustahkam o‘rin olgan.

Ibn Sinoning tibga oid yozgan asarlarining 30 dan ortig‘i bizgacha yetib kelgan, ularning orasida «Qonun» kabi tibbiy entsiklopediya bilan bir qatorda tibning ayrim nazariy va amaliy masalalariga bag‘ishlangan turli hajmdagi «Urjuza fi-ttibb» («Tibbiy urjuza»), «al-Adviyat al-qalbiya» («Yurak dorilari»), «Daf’ almadorr al-kulliya an-al-abdon al-insoniya» («Inson badaniga yetishgan barcha zararlarni yo‘qotish»), «Kitob al-qulanj» («Qulanj haqidagi kitob»), «Maqola fi-nnabz» («Tomir urishi haqida maqola»), «Risola fi-l-boh» («Shahvoniy quvvat haqida risola»), «Risola fi tadbiri al-musofirin» («Safardagilarning tadbiri haqida risola»), «Risola fi xifz as-sihha» («Sog‘liqni saqlash haqida risola»), «Risola fi-s-sikanjubin» («Sikanjubin haqida risola»), «Risola fi-lfasd» («Qon olish haqida risola»), «Risola fi-lhindabo» («Sachratqi haqida risola») kabi risolalar ham bor.

Abu Ali ibn Sino

Ibn Sino o‘z davridagi ilmlar tasnifi masalasiga ham jiddiy e’tibor bilan karadi va bu soqada «Aqsom al-ulum al-aqliya» («Aqliy ilmlar tasnifi») nomli asar yozdi. Unda olim aqliy ilmlarni hikmat — falsafa ilmlari deb olib, ularni nazariy va amaliy qismlarga bo‘ldi. Nazariy ilmlar haqiqatni bilishga, amaliy ilmlar yaxshi ishlarni bajarishga qaratilgan. Nazariy falsafa 3 ga bo‘linadi: 1) quyi darajadagi ilm, ya’ni tabiatshunoslik (tib, kimyo, astrologiya va boshqa); 2) o‘rta darajadagi ilm — matematika (geometriya, arifmetika, astronomiya, musiqa); 3) oliy darajadagi ilm — metafizika (ilohiyot). Amaliy falsafa ham uch qism (axloq, iqtisod va siyosat) ga bo‘linib, birinchisida bitta shaxs, uning fe’l-atvori qanday bo‘lishi haqida; ikkinchisida insonlarning oilada, xo‘jalik ishlarida bir-biri bilan munosabatlari qanday bo‘lishi va uchinchisida shahar yoki o‘lka miqyosida kishilarning bir-biri bilan munosabati qanday bo‘lishi, davlatni idora qilish haqida gap boradi. Bu turkumlar ham mayda tarmoqlarga bo‘linib ketadi. Asarda 29 ilm tarmog‘i tilga olinadi. Ibn Sino haqiqiy axloqiy fazilatlarga va ideal jamoaga shu mavjud dunyoda erishuv mumkin, jamiyatda insonlar o‘zaro yordam asosida yashashlari kerak deb ta’kidlaydi. Jamiyat kishilarning o‘zaro kelishuvi asosida qabul qilinadigan adolatli qonunlar yordamida boshqarilishi lozimligini aytadi. Jamiyat a’zolarining hammasi bu konunga itoat etishlari, qonunni buzish va adolatsizlik jazolanishi lozim. Agar hokim podshoning o‘zi adolatsizlikka yo‘l qo‘ysa, xalqning unga qarshi qo‘zg‘oloni to‘g‘ri va jamiyat tomonidan qo‘llab-quvvatlanmog‘i kerak, deb hisoblaydi. O‘zining axloq to‘g‘risidagi fikrlarida insonlarning kundalik ishlaridagi eng zarur axloqiy munosabatlarga, kamtarlik, izzat-hurmat, jasurlik, to‘g‘rilik, sofdillik kabi xulqiy qoidalarga alohida e’tibor beradi.

Abu Ali ibn Sino

Ibn Sino o‘zining boy va serqirra ilmiy merosi bilan keyingi davr Sharq va G‘arb madaniyatining rivojiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Sharqning Umar Xayyom, Abu Ubayd Juzjoniy, Nasriddin Tusiy, Fariduddin Attor, Ibn Rushd, Nizomiy Ganjaviy, Faxriddin Roziy, at-Taftazoniy, Nosir Xisrav, Jaloliddin Rumiy, Alisher Navoiy, Abdurahmon Jomiy, Ulug‘bek, Bedil, Bahmanyor ibn Marzbon kabi mutafakkir va olimlari o‘z asarlarida Ibn Sino ta’limoti va ilmiy g‘oyalarini davom ettirdilar. Yevropada allomaning asarlari 12-asrdan boshlab lotin tiliga tarjima qilinib, universitetlarda o‘qitila boshlandi. Yevropaning mashhur faylasuf va tabiatshunos olimlaridan Jordano Bruno, Gundisvalvo, Vilgelm Overnskiy, Aleksandr Gelskiy, Albert fon Bolshtedt, Foma Akvinskiy, Rojer Bekon, Dante va boshqalar Ibn Sinoning ilg‘or fikrlaridan o‘z ijodlarida foydalandilar va uning nomini zo‘r hurmat bilan tilga oldilar.

Ibn Sino ilmiy merosini o‘rganish ishlari yangi davrga kelib jadal tus oldi va natijada chet el hamda O‘zbekistonda maxsus ilmiy yo‘nalish — sinoshunoslik vujudga keldi. «Tib qonunlari»ning lotincha tarjimasi to‘liq holda 40 marta nashr etildi. Uning ayrim qismlari nemis, ingliz va frantsuz tillariga tarjima qilindi, olimning falsafiy va boshqa sohalarga oid asarlari ham jahonning bir necha tillarida nashr etildi, uning ijodiga oid qator yirik tadqiqotlar yaratildi.

Abu Ali ibn Sinoning «Tib qonunlari» kitobi qo‘lyozmalasi sahifalaridan biri

Jahonning turli kutubxonalarida Ibn Sino asarlarining qo‘lyozmalari saqlanadi, shu jumladan, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida ham alloma qalamiga mansub 50 asarning 60 ta qo‘lyozmasi mavjud. Yevropa olimlari Ye. Bishmann, Yu. Ruska Karra de Vo, X. Korbin, Kruz Xernandez, L. Garde, A. M. Guashon, X. Ley, P. Morividj, J. Saliba hamda arab, turk va eron olimlari M. U. Najotiy, A. N. Nodir, J. Sh. Qanavotiy, Said Nafisiy, Yahyo Maxdaviy, Umar Farrux, E. Ihsono‘g‘lu, F. Rahmon, M. Muso, H. G‘araba, M. Shohvardiy va boshqalar Ibn Sino ijodini o‘rganishga ma’lum hissa qo‘shdilar. Rossiyalik olimlardan Ye. E. Bertels, A. Ya. Borisov, I. S. Braginskiy, S. I. Grigoryan, B. A. Petrov, B. A. Rozenfeld, V. N. Ternovskiy, A. V. Sagadeev, M. M. Rojanskaya, Tojikiston olimlaridan S. Ayniy, M. Dinorshoyev, T. Mardonov, N. Rahmatullayev, A. Bahovuddinov, Yu. Nuraliyev bu yo‘nalishning rivojlanishiga xizmat qildilar.

O‘zbekistonda Ibn Sino asarlarini tarjima va tadqiq etishda sharqshunos olimlar S. Mirzayev, A. Murodov, A. Rasulov, U. I. Karimov, Yu. N. Zavadovskiy, A. A. Semyonov, M. A. Sale, P. G. Bulgakov, Sh. Shoislomov, E. Talabov, H. Hikmatullayevlar ulkan ishlarni amalga oshirdilar. T. N. Qori-Niyoziy, I. M. Mo‘minov, M. M. Xayrullayev, M. N. Boltayev, A. Axmedov, G. P. Matviyevskaya, V. K. Jumayev, N. Majidov, O. F. Fayzullayev, M. B. Baratovning monografiya va maqolalarida Ibn Sino ijodining turli qirralari tadqiq etilgan.

Abu Ali ibn Sinoning «Tib qonunlari» kitobi lotincha nusxasi

Rus antropologi M. M. Gerasimov, bir necha tarixiy shaxslar qatori, Ibn Sinoning ham kalla suyagi asosida haykal-portretini yaratgan. Andijon tibbiyot instituti xodimlari (Yu. O. Otabekov, Sh. H.Hamidullin, Ye. S. Sokolova) Ibn Sinoning ilmiy asoslangan timsolini haykal-byustda tasvirladilar (1965). O‘zbekistonlik rassom S. Marfin Ibn Sino badiiy portretini ishlagan (1968). Ibn Sino haqida «O‘zbekfilm» studiyasi ijodkorlari (rej. E. Eshmuxamedov; O. Agishev, E. Eshmuhamedov stsenariysi) «Dahoning yoshligi» tarixiy-biografik badiiy filmini (1984) yaratdilar.

O‘simliklarning birinchi ilmiy tasnifini yaratgan mashhur shved botanigi Karl Linney (1707—78) doimo yashil bo‘lib turuvchi bir tropik daraxtni Ibn Sino sharafiga Avitsennia deb atadi. O‘zbekiston yerida topilgan (1956) yangi mineral Ibn Sino nomi bilan Avitsennit deb ataladi. Buxoro shahri va Afshona qishlog‘ida Ibn Sinoga haykal o‘rnatildi, Belgiyaning Kortreyk shahrida ham Ibn Sinoga qo‘yilgan (2000) haykal bor. Afshonada Ibn Sino muzeyi ochildi. O‘zbekiston va Tojikistondagi tibbiy oliy va o‘rta bilim yurtlariga, nashriyotga, sanatoriy, shifoxona, kutubxona, maktab, ko‘cha, jamoa xujaliklari, turar joy mavzelariga Ibn Sino nomi berildi. Tojikistonda fan sohasida katta yutuqlarni taqdirlash uchun Ibn Sino nomidagi respublika davlat mukofoti ta’sis etilgan. O‘zbekistonda Ibn Sino xalqaro jamg‘armasi tuzildi (1999 yil), «Ibn Sino» va «Sino» nomli xalqaro jurnallar nashr qilinadi.

Maqola muallifi: Surayyo Karimova

tarix fanlari doktori, professor

Maqolalar:

Abu Ali ibn Sino. Axloq, ta’lim-tarbiya haqida
Abu Ali ibn Sino hikmatlari
Abu Ali ibn Sino. Salomon va Ibsol (qissa)
Abu Ali ibn Sino. Qush hikoyati (falsafiy qissa)
Abu Ali ibn Sino. Hayy ibn Yaqzon (falsafiy qissa)
Abu Ali ibn Sino ruboiylaridan
Azizaxon Zaynitdinova. Ibn Sino falsafasi

Abu Ali ibn Sino asarlari:

Abu Ali ibn Sino. Tib qonunlari [3 jildli saylanma; tuzuvchilar: U. Karimov, H. Hikmatullayev]. 1-jild. Toshkent, 1993.
Abu Ali ibn Sino. Tib qonunlari [3 jildli saylanma; tuzuvchilar: U. Karimov, H. Hikmatullayev]. 2-jild. Toshkent, 1992.
Abu Ali ibn Sino. Tib qonunlari [3 jildli saylanma; tuzuvchilar: U. Karimov, H. Hikmatullayev]. 3-jild. Toshkent, 1993.
Abu Ali ibn Sino. Tibbiy o‘gitlar. Toshkent, 1991.
Abu Ali ibn Sino. Tib qonunlari, 1—5 kitoblar [2-nashri|, T., 1979—1983.
Abu Ali ibn Sino. Salomon va Ibsol, T., 1980.
Abu Ali ibn Sino. Tibbiy risolalar, T., 1987.
Abu Ali ibn Sino. Urjuza yoki 1326 bayt tibbiy o‘git, T., 1999.
Abu Ali ibn Sina. Kanon vrachebnoy nauki (V 5 knigax, 6 tomax). Kniga 1. Tashkent, 1981.
Abu Ali ibn Sina. Kanon vrachebnoy nauki (V 5 knigax, 6 tomax). Kniga 2. Tashkent, 1982.
Abu Ali ibn Sina. Kanon vrachebnoy nauki (V 5 knigax, 6 tomax). Kniga 3. Tom 1. Tashkent, 1979.
Abu Ali ibn Sina. Kanon vrachebnoy nauki (V 5 knigax, 6 tomax). Kniga 3. Tom 2. Tashkent, 1980.
Abu Ali ibn Sina. Kanon vrachebnoy nauki (V 5 knigax, 6 tomax). Kniga 4. Tashkent, 1980.
Abu Ali ibn Sina. Kanon vrachebnoy nauki (V 5 knigax, 6 tomax). Kniga 5. Tashkent, 1980.
Abu Ali ibn Sina. Izbrannыe filosofskiye proizvedeniya: Jizneopisaniye. Kniga znaniya. Ukazaniya i nastavleniya. Kniga o dushe. Moskva, 1980.
Abu Ali ibn Sina. Traktat o lyubvi. Tblisi, 1975.
Abu Ali ibn Sina. Izbrannoye v 2-x tomax. Tom 1: Vostochnaya filosofiya (al-Xikma al-mashrikiya). Dushanbe-Ashgabat, 2003.
Abu Ali ibn Sina. Izbrannoye v 2-x tomax. Tom 2:  Rukovodstvo po filosofii (Kitab al-xidaya). Traktat ob opredeleniyax (ar-Risala fi-l-xudud). Traktat ob etike (ar-Risala fi-l-axlak). Dushanbe-Ashgabat, 2003.
Abu Ali ibn Sina. Kanon vrachebnoy nauki, v 10 tomax. T., 1996.
Abu Ali ibn Sina. Donishname, Kniga znaniya, Dushanbe, 1957.
Abu Ali ibn Sina. Traktat po gigiyene, T., 1982.
Abu Ali ibn Sino. Osori muntaxab, 1—2 t., Dushanbe, 1980.

Adabiyotlar:

Abdusodiq Irisov. Abu Ali ibn Sino hayoti va ijodiy merosi. Toshkent, 1980.
Aziz Qayumov. Abu Rayhon Beruniy. Abu Ali ibn Sino. Toshkent, 1987.
Ibn Sino portreti, T., 1957.
Xayrullayev M., Uyg‘onish davri va Sharq mutafakkiri, T., 1971.
Irisov A., Abu Ali ibn Sino, T., 1980.
Abu Ali ibn Sino tug‘ilgan kunining 1000 yilligiga, to‘plam, T., 1980.
Otabekov Yu. O., Hamidullin Sh.H., Abu Ali ibn Sinoning ilmiy asoslangan haykal obrazini yaratish, T., 1980.
Majidov N. M., Halimova X. M., Majidova Yo. N., Abu Ali ibn Sino nevrologiyasi, T., 2002.
Kadыrov A. A., Saipov U. T., Velikiye uchenыe-mediki srednevekovya. Tashkent, 1988.
Boltayev M. N., Abu Ali ibn Sina velikiy mыslitel, uchyonыy-entsiklopedist srednevekovogo Vostoka. Moskva, 2002.
Sagadeev A. V., Ibn Sina (Avitsenna), Moskva, 1980.
Smirnova-Rakitina V., Avitsenna. Jizn zamechatelnыx lyudey. Moskva, 1958.
Djumayev V. K., Xirurgiya Abu Ali ibn Sinы i yeyo istoricheskiye istoki, T., 1965.
Ternovskiy V. N., Ibn Sina (Avitsenna), M., 1969.
Zavadovskiy Yu. N., Abu Ali ibn Sina, Dushanbe, 1980.
Nuraliyev Yu., Meditsina epoxi Avitsennы, Dushanbe, 1981.
Abu Ali ibn Sina i yestestvennыe nauki. Materialы yubileynoy nauchnoy sessii, posvyashennoy 1000-letiyu so dnya rojdeniya Abu Ali ibn Sinы, T., 1981.

Badiiy asarlar:

Mirkarim Osim. Ibn Sino qissasi (qissa)
Maqsud Qoriyev. Ibn Sino (roman)
Oqiljon Husan. Ibn Sino visoli (qissa)
Uygun. Abu Ali ibn Sina (pesa)