Акутагава Рюноскэ. Расёмон дарвозаси (ҳикоя)

Бу воқеа бир куни кечга яқин содир бўлди. Бир хизматкор Росёмон дарвозаси тагида ёмғир тинишини кутарди.
Кенг дарвоза олдида ундан бўлак ҳеч ким йўқ эди. Фақатгина ҳар — ҳар ерида қизил бўёқлари кўчган йўғон, юмалоқ устунда чигиртка турарди. Ваҳоланки, Росёмон дарвозаси гавжум Судзаку кўчасида жойлашган, бу ерда ёмғирдан қочиб, бир неча итимэгаса* ва момиэбоси* кийган аёллар ва йигитлар ҳам ўтириши мумкин эди. Шунга қарамай, хизматкордан бошқа биров кўринмасди.
Бу ҳолатни шундай изоҳлаш мумкин: охирги икки — уч йил ичида Киото устига бирин — кетин зилзила, бўрон, ёнғин, очарчилик каби офатлар ёғилди. Оқибатда пойтахт ҳувиллаб қолди. Тарихий манбаларда ҳикоя қилинишича, шу даражага етишдики, Будда ҳайкалларини, муқаддас буюмларни синдириб, локланган, олтин суви юрғизилган ёғочларни йўл четига уюб, ўтин қилиб сотишди. Пойтахтда аҳвол шунақа эди, шу сабабли, Росёмон дарвозасининг тақдири табиийки, ҳеч кимни қизиқтирмасди. Унинг ташландиқлигидан фойдаланиб, бу ерда тулкилар, бўрсиқлар яшарди. Ўғрилар яшарди. Охир — оқибат, ҳатто эгасиз ўликларни келтириб ташлаш одатга айланди. Қуёш ботган маҳалда бу ер ваҳимали тусга кирар, дарвоза яқинига йўлашга ҳеч кимнинг юраги бетламасди.
Аммо қаердандир сон — саноқсиз қарғалар тўпланишарди. Кундузи улар томнинг учи қайирилган баланд хариси устида қағиллашиб айланишарди. Кечга томон, дарвоза тепасида осмон шафақ нурларидан ёлқинланган пайт, қушлар унинг устида худди сепиб қўйилган кунжут доналаридай бир текис ёйилишарди. Турган гап, қарғалар дарвозанинг юқори қаватидаги ўликларни чўқиш учун учиб келишарди. Ҳар қалай, бу сафар, кеч кириб қолгани учун бўлса керак, бирорта қарға кўринмасди. Фақатгина ярим хароба, ёриқларидан баланд ўтлар ўсиб чиққан тош зинанинг ҳар — ҳар ерида қуриб қолган қуш тезаклари ётарди. Хизматкор униқиб кетган кўк кийимда, зинанинг энг юқори, еттинчи поғонасида ўтирар, бекорчиликдан ўнг юзига чиққан чипқонни пайпаслаб, ёмғирга паришон термиларди.
Муаллиф юқорида: «Хизматкор ёмғир тинишини кутарди», деб ёзди. Аслида эса, ёмғир тинган тақдирда ҳам, хизматкорнинг борадиган жойи йўқ. Бошқа пайт у албатта хўжайиннинг уйига қайтган бўларди. Аммо бир неча кун олдин ўша хўжайин уни ишдан бўшатди. Аввал айтиб ўтилганидек, у пайтлар Киото ҳар ҳар қачонгидан кўра ҳувиллаб қолганди. Алҳол, хўжайиннинг кўп йиллар ўз қўли остида ишлаган хизматкорини бўшатиши, шунчаки ёппасига келган фалокатнинг бир қисми эди холос. Шунинг учун, «Хизматкор ёмғир тинишини кутарди» эмас, балки «Ёмғирдан дарвоза панасига қочган хизматкор адашган кимсадай қаёққа боришини билмай ўтирарди», дейиш, эҳтимол ўринлироқ бўлар. Шу тобда об — ҳаво ҳам бу хейанлик хизматкорнинг кайфиятини расво қилаётганди. Маймун соатининг охиридан бошлаб ёғаётган ёмғирнинг ҳали — бери тинадиган сиёғи йўқ. Хизматкор барига қўл силтаб, лоақал эртанги кунини яшаш, бошқача айтганда, ҳеч келишмаётган ишларини йўлини топиб келиштириш ҳақидаги тарқоқ ўйларини қайта — қайта жамлашга уринаркан, Судзаку кўчасига ёғаётган ёмғирнинг шовқинини эшитиб эшитмасди.
Ёмғир узоқдан, чўзиқ шитирлаш билан дарвоза атрофига келиб уриларди. Қоронғулашаётган осмон тобора пастлашиб келар, агар юқорига қаралса, дарвозанинг черепицали томи оғир, қоп — қора булутларга тегиб тургандай туюларди.
Ҳеч келишмаётган нарсани келиштириш учун, моддий имконият билан ҳисоблашиш бефойда. Агар ҳисоблашилса, битта йўл қолади — девор тагида ёки кўчада очликдан ўлиш. Кейин эса ўлигингни шу ерга келтириб, дарвозанинг юқори қаватига итдай ташлаб кетишади. Агар ҳисоблашилмаса…хизматкор ҳар сафар бу ҳақда ўйларкан, унинг ўйлари доим бир нарсага бориб тақаларди. Аммо ўша «агар» охир — оқибат аввалгидай «агар»лигича қолаётганди. Хизматкор моддий имконият билан ҳисоблашмаслик мумкинлигини тан олгани ҳолда, ўша «агар»дан келиб чиқаётган, истасанг, истамасанг ўғрилик қилишга мажбурсан, деган хулосани амалда қўллашга журъати етмасди.
Хизматкор қаттиқ аксирди ва ҳорғин қўзғалди. Киотода кечки пайт совуқ кучли эди. Шу тобда печка хуш ёққан бўларди. Шамол қоронғулик билан бирга дарвоза устунлари орасида бемалол изғиб юрарди. Қизилга бўялган устунда ўтирган чигиртка аллақачон қаёққадир ғойиб бўлганди.
Сариқ ички камзул устидан кўк кимоно кийган хизматкор бўйнини елкалари орасига қисиб атрофга аланглади: агар бу ерда ёмғирдан беркиниб, одамлар кўриб қолишидан қўрқмай, хотиржам ухлаб олиш учун жой топилса, тунаб қолсам бўлади, деб ўйлади у. Шу пайт унинг кўзи дарвоза тепасидаги минорага чиқиладиган қизил бўёқ суртилган зинага тушди. Юқорида ўликлар бўлиши мумкин холос. Хизматкор камарига осиғлиқ қиличини қиндан суғурилиб кетмаслиги учун тутганича, зинанинг биринчи поғонасига оёқ қўйди.
Орадан бир неча дақиқа ўтди. Росёмон дарвозасининг минорасига олиб чиқадиган кенг зина ўртасида мушукдай ҳаракатланаётган қандайдир одам дамини ичига ютиб, юқори қаватга тикиларди. Минорадан тушаётган ёруғлик унинг чипқон чиққан ўнг юзини ғира-шира ёритарди. Хизматкор дастлаб минорада фақат ўликлар борлигига ишончи комил эди. Аммо икки — уч поғона кўтарилгач, юқорида кимдир чироқ ёқиб ўтирганига амин бўлди. Ёруғлик гоҳ у, гоҳ бу томонга йўналаётганди. Хира, сарғиш нур тебранганича, бурчакларига ўргимчак тўр тортган шифт бўйлаб сирғалаётгани дарҳол кўзга ташланарди. Шундай ёмғирли кечада Росёмон дарвозаси минорасида ўт ёниб туриши оддий ҳол эмасди.
Хизматкор худди калтакесакдай сассиз, деярли ўрмалаб, ниҳоят зинанинг охиригача кўтарилди. Кейин бутун танаси билан зинага қапишганча, бўйнини чўзиб, минора ичига ҳадиксираб назар ташлади. Миш-мишлар рост бўлиб чиқди, ичкарида кўплаб ўликлар тартибсиз қалашиб ётарди. Бироқ нур хонани бутунлай ёритмаётгани учун, хизматкор уларнинг қанчалигини аниқлай олмади. Нимқоронғуликда у баъзи ўликларнинг кийими борлиги, баъзилари эса яланғочлигини фарқлай олди холос. Эркаклар ва аёллар жасади аралаш, бариси мудҳиш ҳолатда, жағлари осилган, қўлларини кериб, худди лойдан ясалган қўғирчоқлардай ётишар, уларнинг қачондир тирик одамлар бўлганига ишониш қийин эди. Хира нур бўртган аъзолар — кўкрак ва елкаларни ёритаётганидан, таналарнинг ботиқ қисмларига тушаётган соя баттар қорайиб кўринар, улар соқовлардай сассиз, мангуга сукутга кетишганди.
Мурдаларнинг ҳидидан хизматкор беихтиёр бурнини беркитди. Аммо бир сониядан кейин бурнини беркитиш кераклигини ҳам унутиб юборди; ҳайратнинг зўридан у қўланса ҳидни ҳам сезмай қўйганди.
Айни ўша лаҳзада унинг кўзлари мурдалар орасида чўнқайиб ўтирган кимсани илғаганди. У хиноки дарахти пўстлоғи рангидаги кимоно кийган, пакана, чўпдай ориқ, оқсоч, маймунга ўхшаган кампир эди.
Ўнг қўлида ёнаётган қарағай пайраҳасини тутганча, у ўликлардан бирининг юзига диққат билан тикиларди. Узун сочларига қараганда бу аёл кишининг жасади эди.
Хизматкор қўрқув ва қизиқувчанликдан ҳатто нафас олишни ҳам унутганга ўхшарди. Қадимги солноманавис таъбири билан айтганда, у ўзини «бош териси шишаётгандай» ҳис қилди. Бу орада кампир ёнаётган пайраҳани пол тахталари орасига қистириб, иккала қўлини ўша, синчиклаб кўздан кечираётгани ўликнинг боши томон чўзди ва боласининг битини тераётган маймун сингари тимирскиланиб, узун сочларни бирин — кетин юла бошлади. Кўринишидан улар осонгина юлинаётганди.
Кампир соч толаларини юлгани сайин, хизматкорнинг юрагидаги қўрқув аста — секин чекина борди. Унинг ўрнида кампирга нисбатан чексиз нафрат қўзғалаётганди. Йўқ, кампирга нисбатан дейиш, албатта унчалик тўғри эмас. Аниқроғи, унинг қалбида дақиқа сайин, ҳар қандай ёвузликдан жирканиш ҳисси кучайиб борарди. Агар шу тобда кимдир унга, пастда, дарвоза зинасида ўтириб ўйлаганидек, очликдан ўлиш, ёки ўғрилик қилишдан бирини танла, деса, ҳеч иккиланмай, очдан ўлишни танлаган бўларди. Унинг қалбида ёвузликка нисбатан нафрат худди пол тирқишига қистирилган қарағай пайраҳасидай аланга олаётганди.
Кампир нима учун мурданинг сочини юлаётганини хизматкор табиийки билмасди. Бу ишнинг эзгулик ёки ёвузлик эканини ҳам, ҳарчанд бош қотирмасин аниқлолмади. Аммо ёмғирли бир тунда, Росёмон дарвозаси минорасида ўликнинг сочини юлишаётганининг ўзиёқ, хизматкорнинг назарида кечириб бўлмас ёвузлик эди. Афтидан, у ўзининг боягина ўғрилик қилиш ҳақида ўйлаганини ҳам мутлақо унутганди.
Ниҳоят, хизматкор бир сакраб, ўзини зинадан ичкарига урди. Қиличининг сопидан тутганча,катта-катта қадам ташлаб, кампирга яқинлашди. Бундан кампирнинг ўтакаси ёрилай деди.
У хизматкорга кўзи тушган заҳоти ўқдай сапчиб ўрнидан турди.
— Тўхта! Қаёққа? — қичқирди хизматкор, мурдаларга ўралашиб, саросима ичида қочишга чоғланган кампирнинг йўлини тўсаркан. Кампир унинг қўлидан қутулишга уриниб кўрди. Хизматкор уни қўйиб юбормай орқасига итарди. Бирмунча вақт улар бир — бирларига ёпишганча, ўликлар орасида сўзсиз олишишди. Аммо ким устун келиши аввалдан маълум эди. Ахийри, хизматкор кампирнинг қўлларини қайириб полга ётқизди. Унинг қўллари қоқ суяк ва теридан иборат, худди товуқнинг оёқларига ўхшарди.
— Нима қилаётгандинг? Гапир, йўқса пушаймон бўласан!
Хизматкор кампирни итариб, қиличини қиндан суғурди ва ярқираб турган тиғни унинг юзига яқинлаштирди. Бироқ кампир жим эди. Қўллари қалтираб, бўғилиб, кўзлари косасидан чиққудай бақрайиб, ўжарлик билан соқовдай жим турарди.
Шундагина хизматкор бу кампиршонинг ҳаёти бутунлай ўзининг қўлида эканини аниқ — тиниқ идрок этди. Бу мулоҳаза беихтиёр унинг қаҳрини сўндирди. Фақатгина омадли якун топган ҳар қандай ишдан кейин бўладиган хотиржамлик ва қониқиш ҳисси қолди холос. У кампирга юқоридан назар солганча, энди юмшоқ оҳангда сўзлади:
— Мен шаҳар посбонлигида хизмат қилмайман. Мен саёҳатчиман, шу тобда дарвоза ёнидан ўтаётгандим. Сени ҳибсга олмоқчи эмасман. Фақат менга айт, ҳозир минорада нима қилаётгандинг?
Кампир кўзларини янада каттароқ очди. Шусиз ҳам бақрайган, қовоқлари қизарган кўзлари йиртқич қушнинг ўткир нигоҳи билан хизматкорнинг юзига қадалди. Кейин эса ажин босган лабларини қартайиб осилиб қолган бурни билан бирга чайналаётгандай қимирлатди. Қилтириқдай бўйнида туртиб чиққан кекирдакнинг ҳаракатланаётгани кўриниб турарди. Унинг томоғидан қарғанинг қағиллашидай ҳирқироқ товуш хизматкорнинг қулоғига етиб борди:
— Соч юлаётгандим…соч юлаётгандим…уламасоч учун.
Кампирнинг жавоби ўзи кутганидан фарқли ўлароқ, ўта оддий бўлиб чиққанидан хизматкорнинг ҳафсаласи пир бўлди. Шу билан бирга унинг қалбида қаҳр аралаш жирканиш ҳисси қайтадан бош кўтарди. Афтидан кампир буни пайқади. Мурданинг бошидан юлиб олинган узун соч толаларини ҳануз қўлида тутганича жаврай кетди:
— Тўғри, ўликларнинг сочини юлиш, эҳтимол гуноҳ ишдир. Бироқ бу ерда ётган ўликлар бари шунга лойиқ. Лоақал манави, мен сочини юлаётган аёлни олиб кўр: у илонни тўрт сунлик бўлакларга бўлиб қуритар, кейин эса сарой посбонларига қуритилган балиқ деб пулларди… Шу билан тирикчилик қиларди. Вабога чалиниб ўлмаганида ҳозир ҳам шундай яшайверарди. У сотадиган балиқ мазали дейишарди ва посбонлар уни доим газак учун харид қилишган. Фақат, мен у гуноҳ иш қилган деб ўйламайман. Шуни қилмаса, очликдан ўларди, демак мажбурликдан қилган. Шундай экан, мен ҳам ўзимни гуноҳкор ҳисобламайман, йўқ! Ахир, шусиз мен ҳам очликдан ўламан, демак мен ҳам мажбурликдан қиляпман. Ўша аёл мажбурликдан қилиш нима эканини яхши биларди, ўйлайманки, у мени айбламаган бўларди.
Хизматкор қиличини қинига жойлаб, чап қўлини унинг сопига қўйганча, кампирнинг ҳикоясини совуққонлик билан эшитди. Унинг ўнг қўли бу орада юзидаги чипқонни сийпаларди. Кампирнинг сўзларини тингларкан, унинг қалбида боягина, дарвоза зинаси устида ўтирганида етишмаётган бир жасорат уйғонди. Бу ҳолат, бироз аввал минорага кўтарилиб, кампирни тутиб олган пайтидаги кайфиятига тамоман қарама — қарши эди. У очликдан ўлиш ёки ўғрилик қилиш борасида ортиқ иккиланмасди. Шу тобда у очликдан ўлиш фикридан шунчалар йироқ эдики, бу нарса ҳатто унинг хаёлига ҳам келмасди.
— Демак, шунақа дегин, — кулимсиради у, кампирнинг ҳикояси охирига етгач. Кейин олдинга бир қадам ташладида, тўсатдан кампирнинг ёқасини ғижимлаб ўшқирди: унда мен сени тунаб кетсам, ўпкалама! Акс ҳолда мен ҳам очликдан ўлишимга тўғри келади.
Хизматкор унинг эгнидаги кимонони юлқиб олди. Кейин этагига ёпишиб олган кампирни тепиб мурдалар устига ағанатди. Тортиб олгани, хиноки дарахти пўстлоғи рангидаги кимонони қўлтиғига қистириб, тик зинадан пастга, қоронғулик қўйнига ўқдай учиб кетди.
Аввалига ўликдай ҳаракатсиз ётган кампир, хизматкор кетгач, бир зум ўтиб, яланғоч ҳолида мурдалар устидан қўзғалди. Йиғламсираб минғирлаганча, ҳали ҳам ёниб турган пайраҳа ёруғида судралиб эшик олдига келди. Тўзғиб ётган калта, оқ сочлари пешонаси устига осилгунга қадар энгашиб пастга қаради. Ташқарида ваҳимали зулмат ҳукмрон эди.
Хизматкор ўшандан буён изсиз йўқолди.

Шуҳрат Шокир таржимаси
________________________
Изоҳлар:
* Итимэгаса — Киотода расм бўлган қадимий аёллар шляпаси.
** Момиэбоси — эркакларнинг юмшоқ шапкага ўхшаш қадимий бош кийими.