Шандор Петёфи (1823-1849)

Шандор Петёфи (Petőfi Sándor) венгер халқининг ифтихори ва миллий шеърияти асосчиси ҳисобланади. Венгер адабиётшунослари шоирнинг адабиётда тутган ўрнини Пушкин ва Шевченко билан тенглаштиришса, асарларининг ғоясини Беранже, Гейне ижоди, ижтимоий қирраларини Некрасов шеърияти билан ёнма-ён қўйишади.
Шандор Петёфи 1823 йил 1 январда таваллуд топган. Илк шеърлар тўплами 1844 йили дунё юзини кўрди. Петёфи шакл ва мазмун жиҳатидан венгер шеъриятини янги босқичга олиб чиқди. Она ватани озодлиги ҳақида баралла куйлаган ёш шоир Австрия империяси истибдодига қарши олиб борилган 1848–1849 йиллардаги жанговар кураш йўлбошчиларидан бири сифатида танилди ва йигирма олти ёшида миллий инқилобни бостиришда қатнашган рус казаклари билан билан кечган тенгсиз жангда қаҳрамонларча ҳалок бўлди. Шоирнинг “Қишлоқ болғаси” (1844), “Паҳлавон Янош” (1844), “Шамоллар” (1845–1846), “Пишта Силай” (1846), “Шалго” (1846), “Ҳаворий” (1848) тўпламлари ҳамон қўлма-қўл ўқилади.
«Янош ботир» (1965) достони,«Танланган асарлари» (1973) ўзбек тилига таржима қилинган.

ҲАСРАТ

Ғам-ҳасрат — каттакон бир денгиз,
Қувонч-чи, ундаги жавоҳир.
Шуни ҳам, шуни ҳам, минг афсус —
Топгунча қиламиз қаро ер.

НИМА ЕГАНСАН ТУПРОҚ?

Нима егансан тупроқ? —
Бир лаҳза бўлгин сирдош.
Намунча қон ичасан,
Ичасан мунча кўзёш?..

Русчадан Маъруф Жалил таржимаси

* * *

Нур бағишлаб , рангсиз умримга
Яна келди куз билан афсун.
Бу фаслга ошноман нега? –
Мудом ундан излайман мазмун.

Тикиламан олис уфқ сари;
Қияма тоғ чимзорлар аро
Ўтираман тинглаб, хазоннинг
Шитирлаши қалбимга оро.

Замин узра қуёш жилмаяр,
Чарақлайди сокин нур элаб,
Она каби аста тебратар,
Фарзандини бешикка белаб.

Борлиқ замин мудрайди аста,
Бу ўлиммас – уйқудир фақат.
Йўқ, у пари ўз хобгоҳида
Ҳали тирик, ухлайди бевақт.

Ёйибди у ён -атрофига,
Эгнидаги кўркам либосин,
Ва ногаҳон чўчиб қолса гар,
Кийиб олар ҳаё қабосин.

Ухла, хушрўй, танти табиат,
Ухла, баҳор куни келгунча.
Ҳали келар нурафшон кунлар,
Ширин тушлар кўргин унгача.

Титроқ бармоқ учлари билан
Ушламоқчи бўламан уни.
Сокин шивир таралар бирдан,
Тушларига чорлар у мени.

Ўтир, дўстим, мен-ла салқинда,
Сукут сақла , гапирма, тин ол.
Товуш сўнар сувнинг сатҳида,
Шивирлайди биргина шамол.

Агар диллар бўса истаса,
Сал тегса-да лабларига лаб,
Уйғотмасин шу онда бўса
Ором олсин фариштам ухлаб.

ЭРКАКМИСАН, ЭРКАК БЎЛ!..

Эркакмисан, эркак бўл,
Минбаъд бўлма – қўғирчоқ,
Тақдирингни кимлардир
Қилмасинлар ўйинчоқ!
Жасурларни қўрқитмас
Ит ҳургандек тақдирлар, –
Демак, сен таслим бўлма,
Дарҳол унга пешвоз чиқ!

Эркакмисан, эркак бўл!
Эркни севгин , сўзнимас.
Гапга чечан бўлиш-чи
Эркакка лойиқ ишмас!
Емир, синдир, бўл дадил,
Тор-мор қил ёвларингни,
Кўкрагингни тут адл,
Ишга сол довларингни!

Эркакмисан, эркак бўл!
Ҳақиқатга бўл қалқон,
Сен ҳақсан ва бўл тайёр,
Арзир у деб тўксанг қон!
Яхшиси, сен юз бора
Ширин жонингдан кечгил,
Бахтсиз бечора бўлиб
Яшашни сен ор билгил?

Эркакмисан, эркак бўл!
Эркак эмас ўз ғамин еб,
Дунё ва бойликни деб
Ўз эркини берганлар!
Разилдир манфаат-чун
Она юртин сотганлар!

“Фақирман, лек озодман!” –
Бўлсин сенинг шиоринг.
Эркакмисан, эркак бўл!
Жасур бўл жангда , инон.
На тақдир, на одамлар
Сенга етказмас зиён!
Бамисли азим эман –
Довулларда мағрур бўл,
Қисматинг забун келса
Қаддингни тик тутиб ўл!

МУҲАББАТ ВА ЭРК

Муҳаббат ва эрк –
Менга шунинг ўзи етади!
Жонни фидо қилиб
Ишқни топарман,
Ва эрк учун уни яна
Қурбон қиларман!

АГАР ҚИЗЛАР СЕВМАСАЛАР

Агар қизлар севмасалар,
Ич, оғайни,
Тушларингда банд этурсан
Сен барчани.

Пул бўлмаса чўнтагингда,
Ич, оғайни,
Ва ухласанг кўрмабдилар
Сендек бойни.

Агар бошга кулфат тушса,
Май ич, оға,
Ва тутундек тарқалади
Бошдан ғалва.

Барчасидан айрилдим, лек –
Дард-ла тўқман,
Аччиқ дардлар амр этади:
Ичмай бўпман!

ВЕНГРИЯ

Сенга, менинг азиз юртим,
Эга бўлиш буюрмаган:
Ё тепадан бошланар зах,
Куйиб борар ё остидан.

Мўл-кўл яшар бахтлилари
Бўкса-да, ҳеч тиймас нафсин,
Бу вақт эса фақирлари
Нон тополмай ўлар очдан!

ҚАЙҒУ

Қайғу – бу улкан денгиз,
Шодлик – унда марварид.
Дур топилгунча, абас!
Ғаввос мисол кезамиз.

СЕН НИМА ЕБ ҚЎЙДИНГ, ЗАМИН?

Сен нима еб қўйдинг, замин, жавоб бер саволимга, бебош,
Нега бунча қон ичасан ва яна шунча ичасан кўз ёш?

Русчадан Даврон Ражаб таржимаси