Мулла Паноҳ Воқиф (1717-1797)

Воқиф (тахаллуси; асл исми Паноҳ Меҳди ўғли; ملاپناه واقف, Molla Pənah Vaqif) (1717-1797) — озарбайжон шоири, давлат арбоби.
Араб ва форс тилларини яхши билган. Воқиф Қорабоққа келиб (1759), Шуша шаҳрида мактабдорлик, сўнгра Қорабоғ ҳукмдори Иброҳимхон саройида 27 йил вазирлик қилади. Мамадбек Жавоншир ҳокимиятни эгаллагач (1797), Воқиф ва унинг ўғли Алибекни қатл этади.
Воқифнинг илк шеърлар тўплами 1856 йилда нашр этилган. М. Ф. Охундов Воқиф шеърларини тўплаган ва буларни немис олими Адольф Берже Лейпцигда нашр этган (1867). Нисбатан тўлиқ ҳисобланган сайланмаси 1945 йилда тайёрланган.
«Бинафша», «Мен ҳақиқатни қидирдим», «Куйлайдирман икки гўзални» сингари шеърлари халқ ўртасида машҳур бўлган.
Воқиф озарбайжон ёзма адабиётига ошиқ (бахши)ларнинг «қўшма» жанрини олиб кирди, ғазал ва мухаммасларнинг гўзал намуналарини яратди, бадиий ижодни халқ оммасига яқинлаштирди. Унинг ижоди чуқур лириклик, фалсафий мушоҳада, юртпарварлик ғоялари билан йўғрилган.
Воқиф асарлари оқин ва хонандалар репертуаридан кенг ўрин олган. «Танланган шеърлар»и ўзбек тилида нашр этилган (1969). Самад Вурғун Воқиф ҳаётининг сўнгги даврини акс эттирувчи «Воқиф» драмасини ёзди (1937).

* * *

Ҳар етук гўзални гўзал демасман,
Гўзалда бир ғайри аломат бўлар.
Сочлари бир ёнда, бели бир ёнда,
Ўзи билмас, ўзида бир одат бўлар.

Рақсга тушса парвоз этар нимтана,
Сочи қалқиб, учи учар ҳар ёна,
Пешанабоғ манглай қисиб ҳайрона,
Серкиллаган тўши қиёмат бўлар.

Мужгон ўқин отар, лаби дур тўкар,
Юрагим чокини бирма-бир сўкар.
Сўзи тузли бўлар, дудоғи шакар,
Ҳар суҳбати ажиб ҳикоят бўлар.

Бўйни узра садаф маржон тизилар,
Қиё боқса жон танимдан узилар,
Сурма тортган қора кўзлар сузилар,
Ўтириб турмоғи қиёмат бўлар.

Асли гўзал шундай хиромон кезар,
Ниқоб тутиб, зулфи паришон кезар,
Саҳар сайрга чиқса, гулистон кезар,
Севгисида ўтли ҳарорат бўлар.

Воқиф қурбон бўлсин қўша тоғига,
Тақимга чирмашган соч сўроғига,
Қошлари ўхшайди ой ўроғига,
Томоша айлаган бетоқат бўлар.

* * *

У гўзал жононлар ҳайдар кокили
Яна менда дину имон қўймади.
Мастона кўзлари, хумор боқиши
Ақлимни олди-ю, омон қўймади.

Мубтало бўлмасам ёноқда холга,
Албатта етардим ақлу камолга,
Қаддимни букмасди ўхшатиб долга,
Найлайин, бир қоши камон қўймади.

Йўлим тушди, эвоҳ, бир ағёр билан,
Кеча-кундуз ёндим оҳу зор билан,
Кунларим ўтарди севган ёр билан,
Тушди орамизга ёмон, қўймади.

Воқиф унга бошдан ёримсан, деди,
Ёримсан деди-ю, охир панд еди,
Бугун жонон бизга келмоқчи эди,
Уни яна рақиб, гумон қўймади.

* * *

Кўзларинг жаллоддир, боқишинг ханжар,
Қонли ғамзанг каби бўлмас бало, қиз!
Нозли-нозли сўзлар қотиб кулганда,
Ўхшарсан шакарга, қандга, ҳалво қиз!

Лабларинг ғунчадан, гулдан аълодир,
Сайр айла боғчада, гулдан аълодир.
Оқ танинг кечада гулдан аълодир,
Эй, қомати шамшод каби расо қиз!

Умрингга кўп дуо-сано деганман,
Ғурбату дардимни сана деганман,
Ширин жоним қурбон санга деганман
Бошлаганда эл аро можаро, қиз!

Қоматинг, бўйнингу бўйинг гўзалдир,
Мушкину райҳонинг, бўйинг гўзалдир,
Шайдойинг дейдики, куйинг гўзалдир,
Бу дунёда бўлмас бундай шаҳло қиз!

Воқифман, яқин кел, айилма мендан,
Ақлимни, ҳушимни айирма мендан,
Йиғлаяпман, эмиз мени сийнангдан,
Мени сийнанг бешигига бела, қиз!

Шуҳрат таржимаси

* * *

Ўзганинг жонони ким бир аҳли урфон ўлмағай,
Шоҳи олам бўлса, унда роҳати жон ўлмағай.

Расми улфат билмаган чин ошиғин кофир этар,
Эй, мусулмонлар, хуш улким, ёри нодон ўлмағай.

Бир лаби лаъли латиф андоми гул рухсор учун,
Қатраи ашкида бор лутфи агар, қон ўлмағай.

Офати боди фанодин доғ ила барбод ўлар,
Ул биноки, унда бир зулфи паришон ўлмағай.

Не сафо ул ёноғдинким, биза ҳамдам эмас,
На лаззат ул ғунча лабдинки хандон ўлмағай.

Воқифо, бир маҳлиқойи меҳрибона майл қил,
То камоли ёшда ундан зарра нуқсон ўлмағай.

* * *

Келди зор кутганларим, ул ғамгузорим келмамиш,
Ай, кўзим, қон йиғлаким, чашми хуморим келмамиш.

Кетмиш эрди ихтиёрим ихтиёри ёр ила,
Чунки ёрим келмамиш ҳам ихтиёрим келмамиш.

Мен бу дард бирла агар ўлсам мозора қўймангиз,
Бошима то булбулигўё нигорим келмамиш.

Ҳасратида заъфарона дўнса руҳим не ажаб,
Куйдириб ҳижрон ўтида гулузорим келмамиш.

Демасун, Воқиф, ажал шум, келса мендин жон олар,
Ким анга жонин берар, фармони ёрим келмамиш.

* * *

Эй парисиймо, сенинг дийдоргинанг муштоқиман,
Зулфи анбар бўйли гул рухсоргинанг муштоқиман.
Сийнанг узра сақлаган тумморгинанг муштоқиман,
Шўхи ғамзанг наргиси хумморгинанг муштоқиман,
Шул санобар қадди хуш рафторгинанг муштоқиман.

Қошиёларинг қўйиб ўзга ҳилола боқмарам,
Оразингдан кўз юмиб ул гули ола боқмарам,
Ҳайли ҳайронам сенга, ўзга жамола боқмарам,
Тўтининг тилидаги шаккар мақола боқмарам,
Мен сенинг ширин-шакар гуфторгинанг муштоқиман.

Ёр, мени қон йиғлатиб, ағёрни хуррам айлама,
Учраган ҳар кимсани лутфингга маҳрам айлама,
Ўз сўзида турмаган нофаҳмни маҳрам айлама,
Зулм қил, жонимға, майли, озорингни кам айлама,
Шодумон айлар мени, озоргинанг муштоқиман.

Бўлмаса бир лаҳза гар қаддинг назаргоҳим маним,
Осимонлар гумбазини титратар оҳим маним,
Мен сенинг бир чокаринг, сенсан гўзал шоҳим маним,
Кўнглими зулматга солмиш ҳажринг, эй, моҳим маним,
Келки шамъи рўйи-пур анворгинанг муштоқиман.

Воқифинг ўлдирди ул меҳруларинг парвизаси,
Бағрима мужгонининг санчилди тийра найзаси,
Доғи сийнамдан сочилур устихоним резаси,
Эй, Қаробоғнинг янги очилган гул покизаси,
Хастаман, қўйнингдаги ул норгинанг муштоқиман.

* * *

Олди жоним ноз ила кўзлари шаҳло пари,
Лаблари писта, ёноғи лолайи ҳамро пари,
Жисми гул, бошдин-оёғи қомати раъно пари,
Сарвдан-да сарвроқ, санобардин аъло пари,
Шаҳди лочин кўзли, дуркун сийнали сўно пари.

Кўзлар мастон, қомат расо, соф чекилмиш гардани,
Қаро зулфи мушки анбар оқбадан гул хирмани,
Сочлари райҳон атрли, қўйни жаннат гулшани,
Лаблари кавсар макони, оғзи шаккар маъдани,
Сўзи ширин, ўзи гўё хисрави аъло, пари.

Эгнида алвон лачак, ўртаб гулирахшон чиқар,
Бўйлаким, буржи фалакдин бир моҳи тобон чиқар,
Сайрида олам саросар ҳар тараф, ҳар ён чиқар,
Ақл учар бошдин, юрак ўйнар, жасаддан жон чиқар,
Кўз учида ҳар кима айлаб ниҳон имо нари.

Эй, менинг моҳим, сенга не шаҳар, не эллар фидо,
Босганинг ҳар бир қадамда лолалар гуллар фидо,
Сочининг ҳар толасига юз сочи сунбуллар фидо,
Лаҳжаи гуфторинга гулшанда булбуллар фидо,
Қошининг бир тоқина қурбон икки дунё, пари.

Воқифам, ҳар дам сенга жоним фидолар айларам,
Оҳ чекиб, ҳажрингда булбулдек наволар айларам,
Оғушинг, деб чин юракдан илтижолар айларам,
Кеча-кундуз ҳаққинга хайру дуолар айларам,
Сақласин даҳри балосидан сани Оллоҳ, пари!

* * *

Эй сабо, ёра де ким, оввора кўрдим Воқифинг,
Ғам элиндан бекасу бечора кўрдим Воқифинг,
Бағри ёра сарбасар, садпора кўрдим Воқифинг,
Оқибат солгай ўзин ўтлора, кўрдим Воқифинг,
Кеча-кундуз мунтазир дийдора кўрдим Воқифинг.

Бир ёнар оташ солиб парвонадек аъзосина,
Айланибдир даҳри дун ошиқлари расвосина,
Нола айлар кеча-кундуз, ёлворур мавлосина,
Бош қўшиб холо сенинг зар зулфларинг савдосина,
Бир қадам босмас агар бозора, кўрдим Воқифинг.

Қомати – мавзун ила бир сарви гулшансан, гўзал,
Икки дунёнинг сафову завқина тансан, гўзал,
Йитмае, кўздин, кўнгилдан айри бир жонсан, гўзал!
Фикри, зикри, демиши донишлиғи сенсан, гўзал,
Моил ўлмас на ширин гуфтора, кўрдим Воқифинг.

Қошларингдан айру бир меҳробни кўрмас кўзлари,
Айламас шамсға назар, моҳтобни кўрмас кўзлари,
Оразинг истар, гули сир обни кўрмас кўзлари,
Оҳлар айлаб неча кунки хобни кўрмас кўзлари,
Ёндирибдир жонини ўтлора, кўрдим Воқифинг.

Сен бу ҳол-беҳол учун бир лутф қил, эй, гулузор!
Солланиб сарви-равондек ёниға айла гузар,
Кеча-кундуз дарду ғам этмиш мени жондин безор,
Талпиниб дийдорина, йиғлаюрман зор-интизор,
Кўзларин тикмиш баҳор йўллора, кўрдим Воқифинг.

Озарбойжон тилидан Абдунаби Бойқўзиев таржимаси