Жек Лондон. Ҳаётга муҳаббат (ҳикоя)

Тақдир сени отса ҳам ҳар ён,
Шу нарсани унутма, инсон:
Мол-дунё деб қайғурма асло,
У топилар, омон бўлса жон!

Улар оқсоқланиб машаққат билан соҳилдан пастга тушиб боришарди, олдиндагиси уюм-уюм ётган чақир тошлар орасидан гандираклаб кетди. Иккала йўловчи ҳолдан тойган, тинкалари қуриган, узоқ вақтдан бери муҳтожликка бардош бериб келаётганлари буришиб кетган юзларидан сезилиб турарди. Орқаларига боғлаб олган юклари жуда эзиб қўйган эди. Елкадан ошириб боғланган қайишлар оғир юкни енгиллаштирарди. Иккаласида ҳам биттадан милтиқ. Улар букчайган ҳолда бошларини қуйи солиб қадам ташлашарди.
— Қани энди, яшириб қўйган ўқлардан иккитагинаси бўлса, — деб қўйди орқада келаётгани. Унинг овози заиф, ғамгин ва ифодасиз, сўзларида завқ-шавқдан асар йўқ эди. Тошлар устидан кўпириб оқаётган сутдек оппоқ сувга эндигина оёқ қўяётган олдиндаги ҳамроҳидан садо ҳам чиқмади.
Иккинчиси эса, шериги орқасидан изма-из сувга тушди. Улар оёқ кийимларини ечиб ўтиришмади. Сув шундай совуқ эдики, тўпиқларини қақшатиб, оёқларини увуштириб қўйганди. Сув баъзи жойларда тиззага урар, ҳамроҳлар гандираклаганча зўрға оёқ қўйишарди.
Орқадагиси силлиқ ясси тош устидан сирпаниб кетди, йиқилиб тушарди-ю, ўзини аранг тутиб қолди, лекин оғриқдан бақириб юборди. Мункиган вақтида боши айланиб, кўзи тинди шекилли, бўш қўлини баланд кўтариб ҳавога таянмоқчи бўлди.
Ўзини ўнглаб олиб, олдинга қадам босди, аммо яна мункиди, йиқилишига сал қолди. Шундан кейин таққа тўхтаб, унга назар-писанд қилмай кетаётган ҳамроҳига қаради.
У ўзича ниманидир мулоҳаза қилаётгандек, роса бир дақиқа хаёл суриб турди-да, кейин ҳамроҳини чақирди:
— Менга қаранг, Билл, тўпиғимдан лат едим, — деди.
Билл гандираклаганича сутдек оппоқ сувни кечиб борарди. У орқасига қайрилиб ҳам қўймади. Ҳамроҳи Биллга термилганича қолди, унинг қиёфаси ўша-ўша маъносиз бўлса ҳам, кўзлари яраланган оҳуникидай мўлтирарди.
Олдиндаги йўловчи нариги қирғоққа аранг кўтарилиб, орқасига қарамай йўлида давом этарди. Сув ўртасида қолгани эса, ҳамон унга термилганича турарди. Унинг лаблари қалтираб, ҳатто ҳурпайиб кетган малла ранг соқол-мўйлови ҳам селкилларди. Йўловчи қовжираган лабларини ялаб олди.
— Билл! — қичқирди у.
Бу қичқириқ бошига кулфат тушган азамат бир кимсанинг шиддатли ноласи эди, Билл эса орқасига қайрилиб ҳам қўймади. Олдинга букчайганича кулгили бир тарзда қоқилиб-суқилиб уфққа туташган пастаккина тепалик ён бағридан юқорига аранг кўтариларкан, ҳамроҳи ундан кўз узмасди. У довон ошиб, кўздан ғойиб бўлгунча ҳам термилиб турди. Шундан кейин Биллдан умидини узиб, атроф-теваракка маъюс назар ташлаб, танҳо ўзи қолган хилқатни кўздан ўтказди.
Қуюқ туман ва шаклу шамойилсиз, рутубатли ҳаво пардасига бурканган қуёш уфқ яқинида ғира-шира милтиллаб турарди. Йўловчи бутун оғирлигини бир оёғига ташлаб, чўнтагидан соатини олди. Соат стрелкалари тўртни кўрсатарди, у июлнинг охири ёки августнинг бошлари, деб тахмин қилганидан аниқ кун ҳисобини бир-икки ҳафтага чалкаштирган эди, қуёш тахминан шимоли-ғарб томонда эди. Жануб томонга қаради, ана ўша гиёҳсиз қир-адирлар ортида, қаердадир Катга айиқ кўли бор, буни биларди; ўша томонда Шимолий Қутб доирасининг мудҳиш йўли Канада даштларини кесиб ўтиши ҳам унга маълум эди. У турган оқим Компермайн дарёсининг ирмоғи бўлиб, Компермайн дарёси эса шимолга оқиб, Коронация қўлтиғи орқали Шимолий муз океанига қуйиларди. Йўловчи у ерларда ҳеч қачон бўлмаган, лекин
уларни бир вақтлар, Гудзон қўлтиғи компанияси чиқарган картада кўрганди.
Йўловчи якка ўзи қолган хилқатни яна бир марта кўздан кечирди. Кўнгил очадиган жойлардан эмас эди. Бугун атроф нозик уфқ тасмаси билан ўралган. Унча баланд бўлмаган қир-адирлар кўзга яққол ташланиб турарди. На дарахт, на бута ва на ўт-ўлан бор; кимсасиз, бепоён дашт унинг юрагига ғулғула соларди.
— Билл! — деб пичирлади у бир-икки марта. — Билл!
У сутдек оппоқ сув ўртасида чўнқайиб ўтириб қолди, гўё чексиз биёбон ўзининг бутун куч-қудрати билан уни аёвсиз эзар, ҳувиллаган дашт уни таҳликага солар эди. Вужудини безгак хуружидек қалтироқ босди, қўлидаги милтиғи шалоп этиб сувга тушиб кетди-ю, ўзига келди. Пайпаслаб милтиғини топаркан, ўзига-ўзи анча далда бериб, эс-ҳушини йиғди. Лат еган тўпиғини енгиллатиш учун орқасидаги юкни чап елкаси томон юқорироқ суриб олди. Кейин оғриқ азобидан тўлғаниб, шошилмай, эҳтиётлик билан нариги қирғоққа томон юра бошлади.
У тўхтамай йўл босарди. Оёқларининг оғриганига ҳам қарамай, таваккал қилиб, ҳамроҳи ошиб ўтиб, кўздан ғойиб бўлган қир ён-бағридан зудлик билан тепаликка кўтарила бошлади. Унинг қиёфаси ундан сал бурунроқ оқсоқланиб, аранг судралиб тепага кўтарилган Билл қиёфасидан ҳам кулгилироқ ва ғаройиброқ кўринарди. Тепалик орти ҳаёт асари бўлмаган юзагина воҳа эди. Уни яна ғулғула босди, ўзига-ўзи далда берди, орқадаги юкини чап елкасига томон юқорироқ сурди-да, сўнгра гандираклаганича пастга туша бошлади.
Водий тубини сув босган бўлиб, унинг юзи қалин йўсин билан қопланган эди. Йўловчи қадам ташлаганида оёғи ботиб сув отилиб чиқар, ҳар гал оёғини кўтарганида эса эзилган йўсин сувни яна қайта ўзига тортиб вижилларди. Йўловчи ҳамроҳининг изига тушиб олгач, йўсин денгизида майда оролчалардек туртиб чиққан ҳарсанг тошлар устидан кетди.
У ёлғиз қолган бўлса ҳам, йўлдан адашмади. Олдинга юрса, бунга шак-шубҳа қилмасди, ниҳоллигидаёқ қовжираб қуп-қуруқ новда бўлиб қолган қарағай ва арчалар билан ўралган Титчинничили кўлига, маҳаллий тил билан айтганда, «Таёқчалар ўлкасига» етишини биларди. Кўлга суви лойқароқ бир дарё қуйиларди. Қирғоқларини қамиш босиб кетган ўша дарё бўйлаб бориб, ўсимлик асари бўлмаган бош ўзан айирманинг бу ирмоғидан ўтиб, унинг ғарбга қараб оқадиган нариги ирмоғи бўйлаб юриб, Диз дарёсига қуйиладигаи мансабигача боради, ана ўша ерда — устига анчагина майда қоя тошлар ўйиб қўйилған тўнкариғлик моки — қайиқ остига яшириб қўйилган нарсаларни топади. Ўша ердан милтиғига ўқ-дори, қармоқлар, қармоқ ипи, мўъжазгина тўр, хуллас, ов билан тамадди қилишга яроқли ҳамма нарсаларни топа олиши мумкин. Булардан ташқари, кўп бўлмаса ҳам, озроқ ун, бир парча гўшт ва бир оз ловия ҳам бор.
Билл уни ўша ерда кутиб туради, сўнгра иккаласи Диз мансаби бўйлаб жанубга — Катта Айиқ кўлига сузиб кетадилар. Кўлдан ўтишгач, жанубга, то Маккензи дарёсига етиб олишмагунча жануб томонга қараб кета берадилар, қиш уларга етолмайди, дарёдаги гирдоблар музлаб, аёзли кунлар бошлангунча жанубга — Гудзон қўлтиғи компаниясига қарашли бирорта илиқроқ бекатга етиб олишади, у ерларда салобатли ва азим дарахтлар ўсади, озиқ-овқат омборлари ҳам беҳисоб.
Не-не машаққатлар билан олдинга кетаётган йўловчининг фикру хаёли мана шулар билан банд эди. Гавдасини кўтариб юриш қанча оғир бўлса, «Билл уни ёлғиз ташлаб кетмаган, нарсалар яширилган жойда, албатта, кутади» деган фикрга ишонишга уриниши ҳам шунча оғир ва машаққатли эди. У шундай фикр юритишга мажбур эди, акс ҳолда шунча азоб чекишга ҳожат қолмаган, бинобарин, ерга узала тушиб ётганича ўлиб қўя қолган бўларди.
Хирагина кўриниб турган қуёш гардиши шимоли-ғарб томонга аста-секин ботаркан, у қиш тушгунча Билл билан жануб томонга қиладиган сафарининг ҳар бир инчини қайта-қайта ҳисоблаб чиқди. Нарсалари яширилган жойдаги озиқ-овқат ва Гудзон қўлтиғи комнаниясига қарашли таъминот омборини эслайвериб, у ердаги нарсалар унга ёд бўлиб кетди. Икки кундан буён туз татимаганди. Чала қорин бўлиб юрганига
аллақанча бўлиб қолганди; энди бўлса тез-тез эгилиб, пишмаган мускег меваларини териб оғзига тиқар ва чала-чулпа чайнаб ютиб юборарди. Мускег меваси данакча билан сувдан иборат бўлиб, оғзига тушса суви чиқиб, қаттиқ ва аччиқ данагигина қоларди. Йўловчи бу нав меваларнинг қоринга озиқ бўлмаслигини билар, шундай бўлса ҳам, уни сабр-тоқат билан чайнар, чунки билим ва тажрибадан кўра, шунга кўпроқ умид боғлар эди.
Соат тўққизда оёғининг катта бармоғини чақир тошга уриб олди, мадори кетгани ва толиққанидан гандираклаб, йиқилиб тушди. Бир томонига ёнбошлаганича анча вақт қимирламай ётди. Кейин орқасидаги юк қайишларини бўшатиб, ноқулай бўлса ҳам, аранг ўтириб олди. Ҳали қоронғи тушганича йўқ эди, шом ғира-ширасида пайпаслаб харсанглар орасидан хас-чўп излай бошлади. Бир қучоқ хас-чўп йиғиб, уни ёқди ва тутаб ёнаётган олов устига бир қозонча сув қўйди.
У юкини очиб, энг аввал гугурт чўпи доналарини санаб кўрди. Ҳаммаси олтмиш еттита экан. Аниқ ишонч ҳосил қилиш учун гугурт доналарини уч марта санаб чиқди. Кейин уларни бир неча бўлакка ажратиб, сув ўтмайдиган қоғозга ўради. Бир қисмини бўшаб қолган тамакидонига, иккинчи қисмини яғири чиқиб кетган шляпасининг астари ичига, учинчи қисмини эса қўйнига жойлади. Бу ишни тамомлади-ю, лекин тўсатдан юрагига ғулғула туша бошлади. Гугуртларни очиб, яна қайта санаб чиқди. Ҳисобда янглишмаган экан.
Нам тортиб кетган оёқ кийимини оловга тугиб қуритди. Мокасиннинг абжағи чиқиб кетган эди. Одеялдан тикиб олган пайпоқлари ҳам титилиб, оёқлари қавариб, қонталаш бўлиб кетганди. Тўпиғи зирқираб оғрирди, оғриётган ерини яхшилаб кўздан кечирди. Тиззасидек йўғон бўлиб шишиб кетибди. Иккита одеялининг биттасидан узунасига йиртиб, тўпиғини сиқиб боғлади. Яна бир неча парча йиртиб, мокасин ва пайпоқ ўрнига оёқларига ўраб олди. Кейин қозончадаги қайноқ сувдан ичди; соатини бураб одеяллари орасига кириб ётди.
У ўликдек қотиб ухлади. Ярим тунга яқин атрофни зулмат босди-ю, аммо тезда тарқалиб кетди. Шимоли шарқдан қуёш чиқди — тўғрироғи, ўша томондан кун ёриша бошлади, қуёш кул ранг булутлар ортига яширинганди.
Соат олтида уйғонди, чалқанча тушганича қимирламай ётаверди. Кул ранг осмонга тикилди ва қорни очлиги ёдига тушди. Тирсагига суяниб энди ўгирилаётган эди, қаттиқ пишқириқдан чўчиб кетди, қаршисида битта нор буғу қулоқларини чимирганича унга тикилиб турганини кўрди. Жонивор эллик футларча нарида эди, шу лаҳзадаёқ йўловчининг хаёлида олов устида жизиллаб пишаётган буғу гўштининг роҳатижон ҳиди димоғига ургандек бўлди. Ўқсиз милтиғини ғайритабиий равишда қўлига олди, мўлжаллаб тепкини босди. Буғу бир пишқирди-ю, дикиллаганича ўзини четга олди, тошдан-тошга сакраб, туёқларини тақиллатиб қочиб кетди.
Йўловчи сўкина-сўкина ўқсиз милтиғини улоқтириб юборди. Ўрнидан туришга уринаркан қаттиқ инграй бошлади. Ўрнидан туриши ниҳоятда оғир ва машаққатли бўлди. Бўғин-бўғинлари қотиб қолган, гўё занглаб, равон очилиб ёпилмайдиган ошиқ-мошиққа ўхшарди, бўғин-бўғинларини букиш ва ёзиш ниҳоятда машаққатли бўлиб, зўр ирода талаб қиларди. Ниҳоят, у оёққа ҳам турди, лекин қаддини ростлаб, одамдек тик туриб олиши учун яна бирор дақиқа вақт керак бўлди.
У кичкинагина бир тепаликка эмаклаб чиқиб, атрофни кўздан кечирди. На бирор дарахт ва на бута кўринарди, бутун атрофни кул ранг йўсин денгизи ўраб олган, у ер-бу ерда қаққайган кул ранг тошлар, кул ранг ирмоқчалар кўзга чалинарди. Осмон ҳам кул ранг. Қуёш кўринмас, шуъласи ҳам йўқ эди. Ҳавонинг бундай аҳволида шимол қайси томондалигини тасаввур ҳам қилолмас, ҳатто кеча кечқурун бу ерга қайси томондан кириб келганини ҳам унутганди. Шундай бўлса ҳам, йўлдан адашмаганман, деган хаёлда эди. Бунга шак-шубҳа қилмасди. Тезда «Таёқчалар ўлкаси»га етиб боради. Бу ўлка қаердадир шу чап томонда, яқин орада, ҳатто пастаккина тепаликнинг нариги томонидаёқ бўлиши керак, деб ўйларди
У юкини йўлга ҳозирлаш учун орқага қайтди. Аввало уч бўлак қилиб ўраб қўйган гугурт чўплари жойидами-йўқми деб текшириб кўрди, уларни санамаса ҳам кўнглини тўқ қилиб олди. Лекин таранг чарм халта уни хаёл сурдириб, каловлатиб қўйди. Халта катта ҳам эмас — икки кафти орасига жой бўлгудек. Оғирлиги эса ўн беш фунт — бошқа ҳамма юкларининг оғирлиги билан баробар бўлиб, мана шу нарсагина уни безовта қиларди. Ниҳоят, халтани бир чеккага қўйиб, юкини йиғиштира бошлади. Лекин хаёли ҳамон ўшанда, назарида, бу кимсасиз хилватгоҳ уни тортиб олиб қўяётгандек бўларди, шунинг учун ҳам, атрофига аланглаб шоша-пиша уни қўлига олди. У ўрнидан туриб, гандираклаб йўлга тушганида халта ҳам орқасидаги юк ичида эди.
У чапроққа қиялаб йўлга тушди, йўл-йўлакай мускег мевасидан ейиш учун тўхтарди. Тўпиғи қотиб қолган, энди бурунгидан кўра кўпроқ оқсарди. Лекин тўпиғининг оғриғи оч қориннинг оғриғи олдида ҳеч гап эмасди. Очлик оғриғига чидаб бўлмасди. Бу очлик азоби уни ҳаддан ташқари қийнар, ҳатто у эс-ҳушини ҳам йиғиб ололмай «Таёқчалар ўлкаси»га етиб олиш учун мўлжалланган тўғри йўлидан ҳам адашган эди. Мускег мевалари очлик азобига малҳам бўлмас, ўта тахирлиги билан тил ва танглайини какрадек ачитарди.
Бир жилғага етганида тўсатдан тош ва буталар орасидан какр-кукрлашганларича «гур» этиб какликлар кўтарилди. Йўловчи уларга тош отиб тегиза олмади.
Юкини ерга қўйиб, чумчуқ пойлаган мушукдек, уларнинг орқасидан писиб бора бошлади. Шими қиррали тошларга тегиб, йиртилиб кетди, тиззалари қонаб, орқада қизил из қола бошлади, аммо бу азоб ҳам очлик азоби олдида ҳеч гап эмас эди. Нам йўсинларни босиб бораркан, кийимлари шалаббо бўлар, бадани увушар, буларни ҳам сезмас, бутун хаёли емишда эди. Какликларга етай-етай деганда улар пириллаб учиб кетарди, ниҳоят, уларнинг какр-кукрлари гўё уни калака қилаётгандек туюла бошлади, жиғибийрони чиқиб сўкинди-да, уларнинг сайрашларига тақлид қилиб қичқира бошлади.
Бир марта битта какликни босиб олишига сал қолди, уни кўрмай қолган экан, каклик ухлаб ётган бўлса керак, тошлар орасидаги инидан потирлаб чиқиб, унинг юзига урилиб кетди. Шунда у какликка апил-тапил чанг солди-ю, ушлай олмади, қўлида учтагина узун пат юлиниб қолганди, холос. Учиб кетаётган какликка бақрайганича тураркан, гўё бу қуш унга ўта ёвузлик қилиб қўйгандек хуноб бўларди. Кейин орқасига қайтиб, юкини орқалаб олди.
Чошгоҳ пайтида йўловчи ўтлоқ бир жилғага кириб келди, бу ерда ов мўл эди. Милтиқ ўқи етадиган ердан бир тўп буғу, чамаси йигирматача бор эди, унинг кўзини ўйнатиб ўтиб кетди. Уларни қувлагиси келиб кетди, қувлаб борса, ушлаб оладигандек эди. Лекин шу пайт, кутилмаганда, қаршисидан каклик тишлаган бир қора тулки чиқиб қолди. Йўловчи ҳайқириб юборди. Бу даҳшатли ҳайқириқ эди, тулкининг ўтакаси ёрилиб, бир томонга уриб қочди, лекин какликни оғзидан тушириб юбормади.
Йўловчи кечга яқин сийраккина қамишзор оралаб оқаётган оппоқ оҳак сув оқими бўйлаб кетди. Битта қамишни тагидан ушлаб тортган эди, қалпоқли михдек келадигак илдизи билан юлиниб чикди. Илдизи юмшоқ экан, қарс-қурс чайнаганида унга мазали таомдек туюлди. Аслида эса толалари қаттиқ, мускег мевасидек серсув бўлиб, қорин тўйдирмасди. Шундай бўлса ҳам, йўловчи юкини ерга ташлади, кавш қайтараётган молдек кавшаниб, лабларини чапиллатиб, эмаклаганича қамишлар орасига кириб кетди.
У ниҳоятда ҳолдан тойган, тез-тез дам олгиси — ерга чўзилиб ором олгиси, ухлагиси келарди, аммо «Таёқчалар ўлкаси»га етиб олиш нияти, балки ундан кучлироқ очлик туйғуси уни турткилаб олдинга ҳайдарди. Бундай узоқ Шимолда на қурбақа ва на қурт-қумурсқа бўлмаслигини била туриб, кўлмак сувлардан қурбақа қидирар, тирноқлари билан ерни титиб қурт-қумурсқа ахтарарди.
Ҳар бир кўлмак сувни синчиклаб қарар эди. Ниҳоят, қош қорайиб, ғира-шира тун бошланган маҳалда, шундай бир кўлмакдаги синчалоқдеккина балиқчага кўзи тушиб қолди. Қўлини елкасигача сувга ботириб юборди, аммо балиқ унга чап берди. Уни тутиб олиш иштиёқида иккинчи қўлини ҳам сувга тиқиб, кўлмак тагидаги оқ лойқани остин-устин қилиб юборди. Ҳовлиқиб қолганидан ўзи ҳам сувга тушиб кетиб, белигача сувга ботди. Энди сув бутунлай лойқаланиб кетганидан балиқ кўринмасди. Сув тингунча сабр-тоқат қилишга мажбур эди.
Яна балиқ ови бошланиб, сув яна лойқаланиб кетгунча давом этди. Унинг сабр-тоқати қолмади. Қозончани ечиб, кўлмақдаги сувни олиб четга тўка бошлади. Аввалига, сувни шундай шиддат билан олиб тўка бошладики, ҳаммаёғи шалаббо бўлиб кетди, чиқариб ташлаган сувини яқин жойга тўкканидан у яна қайтиб ўз ўрнига оқиб тушарди. Кейин, юраги гупиллаб уриб, қўллари қалтирашига қарамай, ўзини босиб, анча хотиржамлик билан ҳаракат қилди. Пировардида, ярим соат ичида кўлча сувини бутунлай қуритди. Унда бир ҳовуч ҳам сув қолмади. Лекин у ерда балиқча ҳам йўқ эди.
Тошлар орасидаги пана бир тешикчага кўзи тушиб қодци, балиқча ўша тешикча орқали бошқа бир каттароқ кўлчага ўтиб кетганди. Унинг сувини бир кечаю бир кундузда ҳам қурита олмасди. Тешик борлигини илгарироқ билганида эди, уни тош билан бекитиб қўйган бўларди, балиқча ҳам унинг қўлига тушган бўларди.
Хаёлига шу фикр келди-ю, беҳол бўлиб зах ерга ўтириб қолди. Аввалига ўзича пиқиллаб йиғлади, кейин эса атрофини ўраб олган бу аёвсиз биёбонга жар солиб ҳўнгради ва, ниҳоят, анча вақтгача кўз ёши тўкмай пиқ-пиқ йиғлади.
Ўт ёқди, бир неча кварта (1,14 литр) қайноқ сув ичиб бир оз ўзини иситди, сўнг харсанг тош устига худди ўтган кечагидек қилиб ётиш учун жой солди. Ётишдан олдин гугурт чўпларининг қуруқлигини текшириб чиқди-да, соатини бураб қўйди. Одеяллар нам ва зах тортиб кетганди. Тўпиғи лўқиллаб оғрирди. Лекин у очликдан бошқа нарсани сезмас, алаҳсираб ухлаганида зиёфатлар, банкетлар, турли-туман қилиб ясатилган дастурхондаги ноз-неъматларни туш кўриб чиқарди.
Титраб-қақшаб, тоби қочиб уйғонди. Қуёш кўринмасди. Еру кўкнинг кул ранг қиёфаси қуюқтортиб яна ҳам оғирлашди. Аччиқ шамол эсар, дастлабки қор момиқлари қир чўққиларини оқартириб юборган эди. Ўт ёқиб, сув қайнатгунча анча совуқ тушиб, лайлакқорлар гирдикапалак бўла бошлади. Ёмғир аралаш ёғаётган ҳўл лайлакқор аввалига ерга тушиши билан эриб турди, кейин эса, кўпроқ ёққан сайин ер сатҳини қоплай бошлади-да, оловни ўчириб, уни хас-чўпдан иборат ёқилғи манбаидан маҳрум қилди.
Бу эса, юкини орқалаб йўлга тушишига ишора эди, қайси томонга юришни ҳам билмасди. На «Таёқчалар ўлкаси», на Билли ва на Диз дарёси бўйидаги тўнтарилган моки-қайиқ остига яшириб қўйилган нарсалар хаёлига келарди. «Овқат» сўзи оғзидан тушмас, очликдан эс-ҳушидан ажраб қолган эди. Кўзлаган манзилини ҳам билмай, боши оққан томонга юрарди. Ёпишқоқ лайлакқор остидан серсув мускег меваларини қидирар, қамишларни илдизи билан суғуриб оларди. Аммо буларнииг ҳаммаси бемаза бўлиб, нафсига ором бермасди! Кейинроқ у яна бир хил ўт топиб олди, ўзи нордонгина бўлиб, ундан қанча топса, шунча еди. Лекин бу хил ўт камдан-кам топилар, чирмовуқ ўсимлиги бўлганидан, бир нечагина дюйм қалиндикдаги қор остида кўринмай кетарди.
Ўша кеча олов ҳам, қайноқ сув ҳам бўлмади, одеялга бурканиб оч-наҳор уйқуга кетди. Қор совуқ ёмғирга айланди. Ёмғир юзига уриб, уни бир неча бор бедор қилди. Тонг ҳам отди, қуёшсиз бўз ранг кун бошланди. Ёмғир ҳам тинди. Очлик азоби сусайиб овқат ейишга бўлган ҳисси сўнганди. Фақат ошқозони бир оз оғриб турар, лекин ортиқча азоб бермасди. Ўзи ҳам анча ҳушёр тортиб қолган, энди яна «Таёқчалар ўлкаси» билан Диз дарёси бўйидаги яшириб қўйилган нарсалар унинг хаёлини чулғаб олганди.
Икки одеялнинг биридан қолган қисмини узун-узун қилиб йиртиб, қонаб турган оёқларини боғлади. Шикастланган тўпиғининг латтасини ҳам янгилаб, бир кунлик сафарга ҳозирланди. Навбат юкка келганда таранг чарм халта узоқ вақтгача ўйлантириб қўйди, пировардида уни ҳам олиб йўлга тушди.
Қор ёмғирда эриб кетган, фақат қир чўққиларигина оқариб кўринарди. Қуёш ҳам мўралаб чиқди, йўловчи энди йўлдан адашганлигини англаган бўлса ҳам, ҳар ҳолда, қитъалар йўналишини аниқлашга муваффақ бўлди. Сўнгги сарсонлик кунлари, эҳтимол, чап томонга кўпроқ бурилиб кетган бўлса керак. Тўғри йўлга тушиб олиш учун ва айни вақтда иложи борича орадаги тафовутни қисқартириш учун ўнг томонга бурилди.
Энди очлик азоби унча қийнамаётган бўлса ҳам, анча дармонсизланиб қолгани сезилиб турарди. Мускег меваларини териб, қамишларни илдиз-пилдизи билан суғуриб олган пайтларида нафасини бир оз ростлаб олиши учун бир оз тўхтаб, дам олишга тўғри келарди. Томоғи қақраб, тили қуриб кетган, гўё тилининг устини майда тукчалар қоплаб олган эди, оғзи эса аччиқ эди. Ҳаммасидан ҳам кўра юраги кўпроқ безовта қиларди. Беш-олти минут юриб қолса борми, бас, дук-дук уриб, қинидан чиқиб кетаётгандек бўлар, оғриқ босиб, нафаси қисилар, боши айланиб, кўзи тиниб кетарди.
Чошгоҳ пайтида каттагина кўлмак сувда иккита танга балиқни кўриб қолди. Кўлмак сувни олиб ташлашнинг иложи йўқ, лекин энди ўзини анча босиб олган, шунинг учун ҳам балиқчаларни қозончаси билан тутишга жазм қилди. Улар синчалоқдан узун эмас, ўзи ҳам айтарлик даражада оч эмас эди. Сезилар-сезилмас даражадаги қорин оғриғи ҳам босилаётгандек туюларди, унинг ошқозони қарийб мудрарди. Шундай бўлса ҳам, балиқлардан бирини хомлигича роса чайлаб еди, бу хатти-ҳаракати бежиз эмас эди. Иштаҳаси бўлмаса ҳам яшаш учун озиқланиши кераклигини биларди.
Кечқурун яна учта танга балиқ тутиб олди, иккитасини еб, битгасини нонуштага олиб қўйди. Қуёш онда-сонда учраб турган йўсинларни қуритган, қайноқ сув ичиб исиб олиш имконияти туғилиб қолди. Ўша куни у ўн милядан ортиқ йўл босмади; эртасига юрагининг кўтаришига қараб, беш миляча йўл босди. Қорни энди мутлақо безовта қилмас — карахт бўлиб қолганди. Фақат бу ерлар унга бутунлай нотаниш, буғулар борган сари кўпроқ учрар, бўрилар ҳам йўлиқиб турарди. Бўриларнинг увиллашлари бу кимсасиз хилват ерларга даҳшат соларди, ҳатто бир марта учта бўри унинг рўпарасидан из қувиб ўтиб ҳам кетди.
Яна тун. Эрталаб, ақл-ҳушини анча йиғиб олганидан, буғу терисидан тикилган таранг халтачани бўғиб турган чарм боғични ечди. Халтача оғзидан сап-сариқ олтин кукун билан ёмбилар тўкилди. Уларни икки қисмга ажратди, бир қисмини одеял парчасига ўраб, уни ердан туртиб чиққан харсанг тош орасига кўмиб қўйди, иккинчи қисмини қайтадан халтачага солди. Иккинчи одеялини ҳам узун-узун қилиб йиртиб
оёқларини ўрай бошлади. У ҳамон милтиғини эҳтиёт қиларди. Диз дарёси бўйидаги яшириб қўйилган нарсалар ичида ўқ-дори бор эди-да.
Бу кун туманли бўлди, шу кун унинг қорнидаги очлик ҳам қайта уйғонди. У ниҳоят ҳолдан тойганди, боши айланиб, кўзи баъзан ҳеч нарсани кўрмай қолиб, аҳволи мушкуллашарди. Ҳар қадамда қоқилиб, йиқилиши оддий бир ҳолга айланиб қолганди. Бир марта оёғи чалишиб кетиб, каклик уясига йиқилиб тушди. Уяда тухумдан янги чиққан тўртта бир кунлик каклик болалари бор эди. Бу жониворларнинг ҳар бири бир луқма бўлиб, уларни очкўзлик билан тириклайин оғзига тиқиб, тухум пўчоғини чайнагандек қисирлатиб еб қўйди. Она каклик унинг атрофида парвона бўлиб, фарёд чекарди. Йўловчи бўлса милтиғини тўқмоқдек кўтариб, какликни уриб туширишга уринар, лекин у чап берарди. Кейин она какликка тош ота бошлади ва тасодифан мўлжалга уриб, қанотини синдирди. Каклик синган қанотини ёйиб потирлаганича нари қочди, йўловчи унинг изига тушди.
Каклик болалари иштаҳасини очиб юборганди. Шикастланган тўпиғини авайлаб, диканглаганича она какликка тош отар, баъзан қаттиқ инграб юборарди; йиқилиб тушган вақтларида эса, қовоқ-тумшуғини осилтириб оҳиста ўрнидан турар ва яна олдинга қараб диканглаб кетарди; боши айланиб йиқилиш хавфи туғилса, қўллари билан кўзларини ишқаларди.
Каклик орқасидан қувлайвериб водийнинг этакроғидаги зах ерга бориб қолди, сув босган йўсин устида оёқ излари кўринарди. Булар ўзининг излари эмас, бунга шак-шубҳа қилмасди. Биллнинг излари бўлса керак. Лекин тўхташ учун фурсат йўқ, она каклик узоқлашиб кетаётган эди. Аввал уни тутиб олиши, кейин қайтиб келиб, бу изларни синчиклаб текшириши керак.
Йўловчи какликни ҳолдан тойдирди, ўзининг ҳам силласи қуриди. Каклик қанотини ёзганича бир томонга ағдарилиб ётар, йўловчи ҳам каклик олдига эмаклаб боришга ҳоли келмай ундан бир неча қадам нарида ёнбошлаб ётарди. Йўловчи нафасини ростлаб олгунча каклик ҳам анча тин олар, йўловчи очкўзлик билан қўл чўзганида у потирлаб нарироққа кетар ва таъқиб қайтадан бошланарди. Ниҳоят қоронғи тушгач, каклик кўздан ғойиб бўлди. Йўловчи бўлса ҳолсизликдан қоқилиб, орқасидаги юки билан муккасига йиқилди-ю, ёноқлари шилиниб кетди. У анчагача қимирламади, кейин ёнбошлаб олди, соатини буради ва тонггача шу ҳолда ётди.
Яна туманли кун. Сўнгги одеялининг ярмини ҳам пайтавага ишлатиб юборганди. Биллнинг изларини қидириб топа олмади. Энди унинг ҳожати ҳам йўқ эди. Очлик зўр бериб уни олға ҳайдарди. Хаёлидан бир нарса нари кетмас — Билл ҳам адашиб қолмаганмикан? Аранг кўтариб келаётган юки чошгоҳларга борганда уни жуда эзиб юборди. Олтинни яна иккига бўлди, бу гал бир бўлагини ерга тўкиб қўя қолди. Туш пайтларида қолганини ҳам халта-палтаси билан улоқтирди, яримта одеял, тунука қозонча ва милтиғи қолди, холос.
Кутилмаганда уни хом хаёл безовта қила бошлади: милтиғида битга ўқ бордек туюлаверди. Гўё у милтиқ ўқдонида бўлиб, уни кўрмай қолганмиш. Шуниси борки, ўқдоннинг бўм-бўшлигини ҳам ўзи яхши биларди. Аммо хом хаёл уни жон-ҳолига қўймасди. Мана шу хаёл билан тўрт соат олишди ва, ниҳоят, ўқдонни очди, унинг бўм-бўшлигини кўриб, ҳақиқатан ҳам ўқ топилишини кутгандек, ҳафсаласи пир бўлди.
Ярим соат ичида олдинга зўрға судралганидан кейин уни яна ўша хом хаёл қуршаб олди. Яна унга қарши кураша бошлади — хом хаёл тазйиқ қилаверганидан охири кўнглини совитиш учун ўқдонни шунчаки очиб, қараб қўйди. Гоҳ-гоҳ хаёли сочилиб ғайритабиий бир ҳолда каловланиб босиб бораркан бемаъни хаёллар ва бетайин фикрлар миясини қумурсқадек таларди. Лекин ҳақиқатдан узоқ бўлган бундай хом хаёллар узоқ давом этмас, ичини тирнаб турган очлик азоби уни қайта ўзига келтириб турарди. Бир марта кўз ўнгида намоён бўлган манзара уни дафъатан хаёл чангалидан юлиб олганида қарийб ҳушидан кетиб қолаёзди. Шунда у маст-аласт кишидек каловланиб, гандираклаганича ўзини зўрға тутиб қолди. Қаршисида от турарди. От! У кўзларига ишонмасди! Кўз ўнги жимирлашиб, атрофни туман босгандек бўлди. Нима бало экан, деб апил-тапил кўзларини ишқалаб, диққат билан қаради: олдидаги от эмас, каттакон тарғил айиқ экан. Йиртқич унга ёв қараш қилиб, серрайиб турарди.
Йўловчи эс-ҳушини йиғиб олгунича милтиғини ҳам қарийб елкасидан чиқариб олганди. Милтиқни ерга қуйиб белидаги садафдор қиндан ов пичоғини суғурди. Қаршисида гўшт ва ҳаёт турарди. Бошмалдоғини пичоқ дамига теккизиб кўрди. Тиғи ҳам, учи ҳам ўткир эди. «Ҳозир айиққа ташланади-ю, саранжомлайди». Лекин юраги дов бермай дук-дук ура бошлади. Кейин эса юраги қинидан чиққудек така-пука бўлиб ўйнаб кетди. Пешонаси темир исканжа орасида қолгандек зирқиради, боши айланиб, кўз ўнги қоронғилашди.
Ҳозиргина довюраклик қилаёгган одам энди қўрқувдан дағ-дағ титрарди. Шундай бир заиф кишига айиқ ҳамла қилиб қолгудек бўлса, нима бўлади? Пичоқни маҳкам ушлаб, салобатлироқ бўлиб кўриниш учун, қаддини ростлаб, айиққа ўқрайиб қолди. Айиқ лапанглаб бир-икки қадам олдинга сурилди, олд оёқларини кўтариб даҳшат билан ўкирди. Йўловчи қочганда эди, айиқ унинг орқасидан қувган бўларди, лекин йўловчи қочмади. У қўрқув талвасасида довюраклашиб қолганди. Йўловчи ҳам ёввойи ва ваҳшиёна овоз билан даҳшат солиб ўкирди, бунинг замирида ҳаёт-мамот учун кураш ифодаси ҳамда у билан чамбарчас боғланган туб омиллари ётарди.
Айиқ бўлса ундан қўрқмай тик турган бу сирли махлуқдан ҳайиқиб, бўкирганича четга бурилиб кетди. Йўловчи ҳам жойидан қимирламади. Хавф-хатар ўтиб кетгунча у ҳайкалдек қотиб турди, кейин худди безгак тутгандек дағ-дағ қалтираб нам йўсинга ўтириб қолди.
У эс-ҳушини йиғиб олгач, бошқа бир таҳлика азобида йўлга тушди. Бу овқат йўқлигидан силласи қуриб, ўлиш таҳликаси эмас, балки ҳаёт-мамот учун курашда уни олға ундаётган сўнгги умид учқунларини то очлик сўндириб қўйгунча ваҳший ҳайвонлар чангалида тилка пора бўлиб кетиш таҳликаси эди. Бўрилар изғиб юрарди. Уларнинг увиллашлари теварак-атрофдан эшитилиб, ҳаммаёққа ваҳима солиб, шундай хавф туғдирардики, бундай жойда танҳо қолган йўловчининг ҳаёти қил устида турар, ҳаёт учун курашиш гўё шамол чирпирак қилай деб турган чодирга ё осилиб, ё қўл очиб дуо ўқиш билан бу хатарни даф қилишдек бир гап эди.
Иккитадан-учтадан бўлиб келаётган бўрилар йўлни тез-тез кесиб ўтиб қоларди. Уларнинг сони кам бўлганиданми ёки қаршилик кўрсатмайдиган буғуларни овлашга ўрганиб қолганиданми, йўловчига яқин келишмасди, чунки оқсоқланиб келаётган бу ғалати махлуқ чанг солиши ёки тишлаши мумкин эди-да.
Кечга яқин у сочилиб ётган суякларга дуч келиб қолди, худди шу ерда бўрилар ўз ўлжасини хомталаш қилишибди. Бу суяклар бир соатгина илгари маъраб, чопқиллаб юрган буғуча қолдиқлари эди. Йўловчи қиртишлаб тозаланган, ҳужайраларидаги ҳаёт ҳали сўнмаган ва қизғиш рангда товланиб турган бу суякларга термилиб турди. Куннинг охиригача, эҳтимол ўзининг ҳам фақат суяклари қолар! Афсус, ҳаёт шуми? Ҳаёт шунақа бевафо ва бебақо. Лекин азоб чектирадиган ҳам мана шу ҳаёт. Ўлимда қийналиш йўқ. Ўлмоқ — ухламоқ. Ўлмоқ — абадийлик ва ором олишдан иборат. Шундай экан нима учун ўлимга рози бўлавермайди?
Узоқ мулоҳаза қилиб ўтирмади. Йўсин устига чўнқайди-да, суяклардан бирини оғзига солиб, оч пушти рангда товланиб турган сўнгги ҳаёт зарраларини сўра бошлади. Ёдида қарийб хотирадек қолган билинар-билинмас лаззатли гўшт мазаси ақлу ҳушини олиб қўйганди. Суякларни жағ тишлари орасига олиб қарс-қарс чайнай бошлади. Баъзан суяк, баъзан тиши синарди. Уларни тош билан майдалаб, янчиб ютиб юборарди. Шошганидан бармоқларини ҳам чақиб олар, мана шундай пайтларда, нега бармоқлари унчалик қаттиқ оғримаслигини хаёлидан ўтказиб, ажабланиб ҳам қўярди.
Қор ва ёмғирли оғир кунлар бошланди. У энди қаерда тунаб, қачон йўлга тушганини ҳам унутган, кечаю кундуз бирдек тинмай йўл босарди. Йиқилиб қолган ерида дам олар, сўнаётган ҳаётига сал жон кириши билан олдинга қараб эмакларди. Энди у эр кишилардек ҳаёт учун ортиқча курашмасди, вужудидаги завол топишни истамаётган ҳаётнинг ўзи уни олға судрарди. У азоб ҳам чекмасди. Асаблари заифлашиб бўшашиб қолган, хаёли эса бошига тушган кўргиликлар, эзгу орзу-умидлар билан банд эди.
Йўловчи битта ҳам қўймай териб олган суякларни бетиним чайнаб шимарди. Энди у қир-адирлар ошмас, дарё бўлинадиган жойдан ўтмас; кенг ва юзагина водий бўйлаб оқаётган катга сув ёқалаб ғайриихтиёрий равишда борарди. Оқимни ҳам, водийни ҳам кўрмасди, Кўз ўнгида хаёлий тасаввурлардан бошқа нарса намоён бўлмасди. Тан бошқа, жон бошқа бўлса ҳам, улар ёнма-ён борар, тўғрироғи, судралар эди, уларни боғлаб турган ҳаёт риштаси жуда ҳам нозик эди.
Ясси тош устида чалқанча ётган бир ҳолда ҳушига келиб, кўзини очди. Қуёш анча кўтарилиб қолган, ҳаво илиқ эди. Олис-олислардан буғучаларнинг маъраши қулоғига чалинарди. Ёмғир, шамол ва қор тўзонлари ғира-шира эсида қолган, лекин ўша довуллар остида икки кун ёки икки ҳафта қолиб кетдими, буни билмасди.
Анча вақтгача қимирламай ётди, сахий қуёш нур сочиб ўз ҳарорати билан унинг заиф жуссасига ором бахш этарди. «Ажойиб кун» деб хаёлидан ўтказди. Эҳтимол, ўзи турган жойни ҳам аниқлаб олар. У минг азоб билан бир ёнбошига ағдарилиб олди. Пастда кенггина, сокин бир дарё оқиб турарди. Бу нотаниш дарё бўлиб, йўловчини анча саросимага солди. Шошилмай унинг қуйи оқими томон кўз югуртириб чиқди: бу дарё шу вақтгача кўриш насиб бўлган қир-адирлардан ҳам яйдоқроқ, қақраган ва ваҳималироқ адирлар орасидан кенг қулоч ёзиб оқиб турарди. Оқимни шошилмай, бамайлихотир, ҳис-ҳаяжонга берилмай, ниҳоятда совуққонлик билан уфққача кузатиб, унинг ярқираб турган мусаффо денгизга қуйилаётганини кўрди. Шунда ҳам таажжубланмади. «Жуда ажойиб», деб хаёлидан ўтказди. — «Бу хаёл ёки сароб, тўғрироғи, хаёлга — чалкаш ақл-идрокининг найрангига ўхшайди». Ярқираб турган мусаффо денгизнинг қоқ ўртасида лангар ташлаб турган кема қорасига кўзи тушгач, хаёлидан ўтган фикрга яна ҳам иқрор бўлди. Бир зумгина кўзини юмиб, кейин яна қайта очди. Қизиқ, қандай қилиб хаёлий тасаввур ҳануз кўз ўнгидан кетмаса? Бунинг ажабланарли ери йўқ. Милтиғида ўқ йўқлигини аниқ билганидек, бу бўз ерларнинг қоқ ўртасида на денгиз ва на кема бўлишига ҳам шубҳа қилмасди.
Шу пайт орқадан хириллаган овоз эшитилиб қолди. Бу биғиллашми ёки ириллашми билиб бўлмасди. Ҳаддан ташқари дармонсизлиги ва карахтлигидан зўрға иккинчи ёнбошига ағдарилди. Яқинида ҳеч нарса кўринмасди, аммо у сабр билан атрофга кўз-қулоқ бўлиб турди. Қулоғига яна ўша овоз чалинди, йигирма фут чамаси нарироқдаги икки қоя тош орасидан бир кул ранг бўрининг боши кўринди. Унинг қулоқлари бошқа бўриларники каби диккайган эмасди; кўзлари хира тортиб, қон қуйилган, заиф ва нимжонлигидан бошини қуйи солган. Бўри қуёш нурида жунжикиб турарди. Касал бўлса керак. Йўловчи унга қараши билан у яна бир марта биғиллаб ўхчиди.
«Мана бу, афтидан, ҳақиқат бўлса керак», деб ўйлади йўловчи ва ҳозиргина кўз ўнгида ҳаёлий тасаввур бўлиб туюлган сароб ўрнида ҳақиқий манзарани кўриш учун бошқа ёнбошига ағдарилди. Денгиз ҳамон илгаригидек узоқда ялтирар, кема ҳам кўзга яққол ташланиб турарди. Бу ростдан ҳам ҳақиқатми? Анча вақтгача кўзларини юмиб ўйлади, ниҳоят, унга ҳамма нарса равшан бўлди. Шимол томонга юраётган экан — Диз дарёсидан узоқлашиб, «Коппермайн дарёси водийсига кириб қолибди. Мана шу сокин оқаётган кенг дарё Коппермайннинг ўзгинаси. Узоқда ялтираб кўринган денгиз — Шимолий муз океани. Кема бўлса, кит овловчилар кемаси бўлиб Маккензи мансабидан чиқиб, шарқда, узоқ шарқда адашиб юриб, ҳозир эса Коронадия кўрфазида лангар ташлаган. Гудзон қўлтиғи компанияси ишлаган харитага қачонлардир кўзи тушганини эслади-ю, унга ҳамма нарса аниқ ва равшан бўлди.
Ўрнидан туриб ўтирди ва зудлик билан қилинадиган ишлар ҳақида ўйлай бошлади. Оёғига ўраб олган одеял пайтаваси дабдала бўлиб кетган, оёқлари ҳам шилиниб ётарди. Иккинчи одеялини ҳам ишлатиб бўлган эди. Милтиғи билан пичоғи йўқолган. Шляпасини ҳам астари ичига яшириб қўйган гугурт-пугурти билан қаердадир тушириб қўйибди, сув ўтмайдиган қоғозға ўралиб қўйнидаги тамаки халтасига солинган гугуртигина омон қолибди, ҳўл ҳам бўлмабди. У соатига қаради. Стрелкалари ўн бирни кўрсатар ва ҳамон юраётган эди. Афтидан, уни бураб турган бўлса керак.
У хотиржам, эс-ҳуши ҳам жойида эди. Тинкаси қуриб, толиққанига қарамай, ҳеч ерида оғриқ сезмасди. Қорни овқат ҳам талаб қилмасди. Овқат ҳақида ўйлаш унга ёқмаса ҳам ҳамма ҳаракатларини фақат ақл билан бажарарди. Шимининг тиззасидаи почасигача йиртиб олиб, оёғини ўраб боғлади. Бахтига тунука қозонча тушиб қолмаган экан, олдиндан ўзи пайқаганидек, кемагача бўлган машаққатли йўлни босиб ўтиш олдидан бир оз қайноқ сув ичиб олди.
Унинг ҳаракатлари ниҳоятда суст бўлиб, шол бўлиб қолгандек эди. Бир оз қуруқ йўсин териб келмоқчи бўлди, ўрнидан тура олмади, қайта ва қайта уриниб кўрди, иложи бўлмагач, эмаклаб кетганига ҳам шукур қилди. Бир маҳал касал бўрининг олдига яқин бориб қолибди. Йиртқич чор-ночор ўзини бир чеккага тортиб, тумшуғини яларкан, мадорсизлигидан тили ҳам қотиб қолгандек туюларди. Йўловчи унинг тили одатдагидек соғлом, бақувват бўриникидек эмаслигини англади. Бу бўрининг тили сарғиш жигар ранг тусда бўлиб, устини ғадир-будур шиллиқ парда қоплаганди.
Бир кварта қайноқ сув ичгач, андак куч киргандек бўлди — ўрнидан тургудек, ҳатто агар ҳаёти сўнаётган киши қадам боса олади, деб фараз қилингудек бўлса, худди ўшандай қадам босишга дармони бордек туюлди. Қарийб ҳар бир дақиқада дам олишга мажбур бўларди. У заиф ва чалкаш қадам ташлар, уни таъқиб қилиб келаётган бўрининг заиф ва чалкаш қадам ташлашининг ўзгинаси эди. Ўша куни кечқурун ярқираб турган денгиз устини зулмат қоплаганда, чамаси, бор-йўғи денгиз томон тўрт миля яқинлашган эди.
Тун бўйи касал бўрининг ўхчишини ва аҳён-аҳёнда буғу болаларининг маърашини эшитиб чиқди. Унинг атрофида ҳаёт жўш урар, яшашга қодир, соғлом, бақувват ҳаёт мавжуд, уни эса касал бўри таъқиб қилиб келар, ўз ўлжасининг ўлимини кутаётганини йўловчи сезарди. У эрталаб кўзини очганида бўри унга маъюс ва очкўзлик билан тикилиб турарди. Думини қисиб, худди оч қолиб, тинкаси қуриган итдек бошини осилтириб олган. У тонг изғиринида қалтирарди; йўловчи хириллаган товуш билан мажолсиз тўнғиллаганида тишларини тиржайтириб ириллади.
Қуёш барқ уриб чиқди, йўловчи эрталабдан чошгоҳгача қоқилиб-суқилиб ялтираб турган денгиз ўртасидаги кема томон юрди. Ҳаво айни муддаодек. Кузнинг қутб кенглигига хос илиқ кунлари эди. Бундай об-ҳаво бир ҳафтагина бўларди. Эрта ё индиндан илиқ кунлар ўтиб, ҳавонинг авзои бузилиши мумкин эди.
Пешинга яқин йўловчи қандайдир бир изга дуч келиб қолди. Қадам ташлаб эмас, эмаклаб юрган кишининг изи эди. Бу из Биллники бўлиши мумкин, деб хаёлидан ўтказди у лоқайдлик ва совуққонлик билан. Бунга у ҳеч парво қилмас эди. Аниқроғи, ундаги ҳис-туйғулар бутунлай сўнганди. Энди оғриқни ҳам сезмасди. Қорин ва асаблари уйқуга кетганди. Шундай бўлса ҳам, вужудидаги ҳаёт-мамот кураши уни олға судрарди. Ниҳоятда тинкаси қуриган бўлса ҳам, ҳаёт уни тарк қилмасди, чунки у ҳали мускег меваларини териб еб турар, танга балиқ овлар, қайноқ сув ичар, касал бўри илинжида борарди.
У эмаклаб кетган бошқа одам изидан кета берди ва кўп ўтмай изнинг охирига — яқиндагина ғажилган суяклар сочилиб ётган, пайхони чиққан нам йўсинлар устида бир неча бўри излари қолган ерга етди. Худди ўзиникига ўхшаш буғу терисидан тикилган халтачага кўзи тушди, уни ўткир тишлар тилка-пора қилиб ташлаган эди. Халтача нимжон панжалари учун анча оғир бўлса ҳам, уни ердан олди. Билл уни сўнгги нафасигача қўлидан туширмаган экан. Ҳаҳ-ҳаҳ-ҳаҳ! Энди Билл устидан мазах қилиб кулади. Ўзи омон қолади, халтачани эса ялтираб турган денгиздаги кемага олиб чиқади. Унинг қувонч кулгиси худди қарға қағиллашидек беўхшов ва бўғиқ овоз билан чиқди, касал бўри ҳам унга қўшилиб ғамгин увиллади. Йўловчи бирдан жим бўлиб қолди. Кўз олдида сочилиб ётган суяклар Биллники бўладиган бўлса, Биллдан қандай мазах қилиб кулсин! Ним пушти рангда товланаётган мана шу оппоқ суяклар наҳотки Биллники бўлса!
Йўловчи ўгирилиб нари кетди. Билл уни ташлаб кетган эди, оқибат мана нима бўпти, лекин у олтинни олмайди, унинг суякларини кемирмайди. Энди каловланиб олға юраркан, агар бунинг акси рўй берганда, Билл шундай қилган бўларди, деб хаёлидан ўтказди.
Йўлда бир кўлчага дуч келиб қолди. Балиқ излаб унга энгашди-ю, бир нарса чақиб олгандек, бошини шартта кўтариб олди. Йўловчи сувдаги ўз аксини кўриб қолганди. Шунақа ҳам бадбашара бўлиб кетибдики, мудраб ётган ҳис-туйғусини ҳам уйғотиб, ўзини ҳанг-манг қилиб қўйди. Сувда учта танга балиқ сузиб юрарди, лекин кўлча каттагина бўлиб, сувини қуритишнинг иложи йўқ эди. Балиқчаларни қозончаси билан
тутишга беҳуда уриниб кўрди-да, кейин уларнинг баҳридан ўтди. Жуда тинкаси қуриб кетганидан, сувга тушиб чўкиб кетаман деб қўрқди. Қумлоқ соҳилга чиқиб қолган ходалардан бирига ўтириб, дарё оқими томон сузишга журъат қилолмаганининг сабаби ҳам мана шунда эди.
Ўша куни у кемагача бўлган масофани уч миля, эртасига эса икки миля қисқартди. Энди у ҳам Биллга ўхшаб эмаклаб борарди; бешинчи кун кечқурун кемагача яна етти миля қолган, ўзи эса ҳолдан тойиб, кунига бир миля босишга ҳам мадори келмасди. Кузнинг илиқ нафаси ҳали кетмаган, у ҳам эмаклашда давом этар, ҳушидан кетар, юмаланиб-сурилиб бўлса ҳам олға силжирди; касал бўри ҳам ўхчиб, акса уриб қорама-қора келарди. Йўловчининг тиззалари энди оёқларидек қип-қизил гўшт бўлиб кетган, кўйлагининг орқа томонидан йиртиб, боғлаб олган бўлса ҳам, йўсин ва тошлар устида қизил из қолдирарди. Ногаҳон орқасига қараб, бўри унинг қонли изларини очкўзлик билан ялаётганини кўриб қолди, агар бўрини саранжомламаса, ўзининг ҳоли нима кечишини яққол тасаввур қилди. Ўшандан кейин ҳаёт фожиасини шафқатсиз онлари бошланди: эмаклаётган касал йўловчи билан касал бўри — иккала махлуқ кимсасиз биёбон бўйлаб ҳаёт тарк этаётган мурдаларини судрашганларича бир-бирининг жонига қасд қилиб қолишди.
Агар бўри соғлом бўлганда эди, йўловчи ҳам унчалик тархашлик қилмаган бўлур эди; лекин ўша жирканч ўлакса махлуққа ем бўлиб, унинг жиғилдонига тушиш фикри жирканч туюларди. У инжиқланиб қолган эди. Хаёли яна сочила бошлади; ақл-идроки ойдинлашган пайтлари тобора қисқариб ва камайиб борган сари хаёлий тасаввурлар уни кўпроқ эсанкиратиб қўярди.
Йўловчи бир марта қулоғи ёнида хириллаган товушдан уйғониб кетди. Бўри ўзини орқага ташлади-да, заифлигидан оёқлари чалишиб йиқилиб тушди. Бу кулгили бир ҳол эди, лекин йўловчи кулмади. Ҳатто қўрқиб ҳам кетмади. У қўрқиш нималигини аллақачон унугиб юборганди. Ўша дақиқада эс-ҳуши ойдинлашган бўлса ҳам, ётган ерида ўйлар эди. Кемагача тўрт милядан ортиқ қолган эмас. У жимирлашаётган кўзларини ишқалаб, кемани аниқ кўра олди, ялтираб турган денгиз сувини
кесиб ўтаётган қандайдир қайиқчанинг оқ елкани ҳам бемалол кўриниб турарди. Лекин бу тўрт миля масофани эмаклаб ўтишнинг ҳеч иложи йўқлигини йўловчи биларди, шундай бўлса ҳам, бунга парво қилмасди. Ҳатто ярим миля эмаклашга мажоли етмаслигини биларди. Барибир у яшашни истарди. Шунча жабру жафо тортса-ю, ўлиб кетса, номаъқул иш бўлади. Тақдир унга зўрлик қилар, у жон бераётган бўлса ҳам ўлим олдида бўйин эгишни хоҳламасди. Эҳтимол, бу телбаликдир, аммо худди мана шу ўлим чангалида туриб унга очиқдан-очиқ қарши чиқар, у билан курашар эди.
Йўловчи кўзларини юмди ва ниҳоятда эҳтиётлик билан бор кучини йиғди. Мавж уриб келаётган тўлқиндек бутун вужудини қамраб олаётган беҳушлик хуружида энтикиб қолмаслик учун ўзини бардам тутишга ҳаракат қилди. Ўлим талвасаси денгизнинг ўзгинаси эди — у тобора қаттиқроқ мавж уриб, аста-секин эс-ҳушини оларди. Карахтлик кемасида гоҳ у ёққа, гоҳ бу ёққа чайқалиб сузаркан, баъзан бутунлай шўнғиб кетар, янги бир ирода учқуни юрагига далда берганида жон талвасасида яна юзага қалқиб чиқиб қоларди.
Мана энди у қимир этмай чалқанча ётаркан, тобора яқинлашиб келаётган касал бўрининг хириллаган нафаси аниқ эшитилиб турарди. Вақт сустлик билан ўтар, бўри яна ҳам яқинлашар, у эса қимир этмасдан ётарди. Мана, бўри нафаси қулоғига ҳам урилди. Унинг қуруқшаб қотиб қолган тили юзини худди жилвирдек қириб ўтди. Йўловчи қўлларини кўтариб юборди, тўғрироғи, у ўз назарида шундай қилди. Панжалари чангакдек букилди, лекин қўлига қуруқ ҳаводан бошқа нарса илинмади. Чаққон ва аниқ ҳаракат қилиш куч талаб қилади, шу кучдан маҳрум эди.
Бўри ниҳоятда сабр-тоқатли эди. Инсон ундан ҳам сабрлироқ эди. У ўзини ем қиладиган ёки ўзига ем бўладиган махлуқни пойлаганича, ҳушидан кетмаслик учун курашиб, ярим кун давомида қимирламай ётди. Баъзан ҳушсизлик денгизига ғарқ бўлар, узоқ тушлар кўрарди, лекин ўнгида ҳам, тушида ҳам — ҳамма вақт бўрининг хириллаган нафаси тегиб, қуруқшаган дағал тили билан ялайди, деб кутиб ётарди.
Нафас товушини эшитмади, лекин бўри дағал тили билан унинг қўлини ялаётганини туш аралаш сезиб, уйқудан оҳиста уйғонди. Сабр қилди. Энди бўри унинг қўлини тишлари орасига олиб заифгина эзарди; кейин тобора қатгиқроқ эза бошлади: шунчалар сабр қилиб, эндигина етишган ўлжасига тишларини ботириши учун бор кучини ишга соларди. Лекин одам ҳам жуда узоқ кутганди, тишланган қўли билан бўрининг тумшуғидан ушлаб олди. Бўри қутулишга уриниб аранг ҳаракат қиларкан, тумшуғидан тутиб турган қўл ҳам уни зўрға ушлаб турарди, мана шу вақтда иккинчи қўли билан бўрини қисиб олди. Беш минут ўтар-ўтмас йўловчи бутун оғирлиги билан бўрини босиб ётарди. Бўрини бўғиш учун қўллари мадорсиз бўлганидан тиши билан унинг бўғзига ёпишди, оғзи юнгга тўлди. Ярим соатдан сўнг томоғидан илиқ суюқлик ўтаётганини сезди. Бу лазиз нарса эмасди, қорнига эритилган қўрғошин қуйилаётгандек бўлар, уни фақат ўз ирода кучи қуярди. Бир оздан кейин бир ёнбошига ағдарилди-да, уйқуга кетди.

* * *

Кит овловчи «Бедфорд» кемасида илмий экспедиция аъзолари ҳам бор эди. Палубада юришган вақтда соҳилдаги ғалати бир махлуққа кўзлари тушиб қолди. У пўртана мавжидан ҳосил бўлган қумлоқ соҳилдан сув томон эмаклаб келарди. Олимлар унинг нималигини билиша олмай бошлари қотган, ўзлари табиатшунос бўлганлари учун ҳам дарҳол қайиққа тушиб, унинг нималигини билиш учун соҳилга сузишиб кетишганди. Ўша тирик махлуқни кўрдилар, аммо уни инсон деб аташ жуда қийин эди. Ақл-ҳушини йўқотган, карахт. Турган ерида улкан қурт сингари олдинга қараб буралаётган экан. Ҳаракатлари деярли беҳуда бўлишига қарамай, буралиб-буралиб бўлса ҳам қатъият билан олға ҳаракат қилар ва соатига қарийб йигирма фут сурилар эди.
Уч ҳафта кейинроқ йўловчи наҳанг овловчи «Бедфорд»нинг каравотларидан бирида ётган ҳолида юм-юм ёш тўкиб ўзининг кимлиги ва бошдан кечирган машаққатларини айтиб берди.
Онаси, серқуёш жанубий Калифорния, апельсин бутазорлари ва гулларга бурканган уйи ҳақида ҳам пойма-пой гапириб берди.
Кўп ўтмай йўловчи олимлар билан кема зобитлари даврасига қўшилди. У стол устидаги мўл-кўл овқатларни кўриб қувонар, уларнинг бошқалар оғзига тушиб кетаётганига маҳлиё бўлиб қоларди. Оғизларда йўқ бўлиб кетаётган ҳар бир луқма уни зўр ташвишга соларди. Фаҳм-фаросати жойида бўлса ҳам, ҳамтовоқ ҳамроҳларига нафрат кўзи билан қарарди. Овқат тамом бўлиб қолади, деган ташвиш унга тинчлик бермасди. Ошпаз юнга ва капитандан омбордаги озиқ-овқатлар ҳақида суриштириб турарди. Улар қайта-қайта унинг кўнглини тўқлашарди, лекин уларга ишонмай, ўз кўзи билан кўриш учун ҳеч кимга билдирмай омборга ҳам тушиб турарди.
Унинг семираётганини сезиб қолишди. Кун сайин этига эт қўшиларди. Олимлар бош чайқашиб, турли-туман назарий хулосалар чиқаришарди. Уни овқатдан тортиб ҳам қўйишди, шунда ҳам бақ-бақалоқ семириб, кўйлагига сиғмай кетди.
Матрослар киноя билан кулишарди. Бу сир уларга маълум эди. Олимлар унинг кетидан одам қўйиб, бақалоқлик «сир»идан огоҳ бўлиб олдилар. Нонуштадан кейин у кеманинг олдинги саҳнига чиқиб оларкан-да, олдидан ўтган матросга фақирона қўл чўзиб тиланчилик қиларкан. Матрослар эса киноя билан мийиғида кулишиб сухари бурдаларидан садақа беришаркан. У бўлса сухари бурдасига очкўзлик билан чанг солиб, унга худди олтинга суқланган хасисдек термиларкан-да, қўйнига ураркан.
Олимлар сабр қилдилар. Уни ўз ҳолига қўйиб қўйдилар. Шундай бўлса ҳам, ўзига билдирмай унинг каравотини кўздан кечирдилар. Сухари тизилиб кетибди. Тўшакнинг ичи ҳам сухарига тўла экан. Ҳар бир тешик ва бурчакда сухари. Лекин унинг ақл-ҳуши жойида эди. Фақат, эҳтимолдан холи бўлмаган очлик ғамини ерди.
Олимлар ундаги бу васвасани ўткинчи нарса, деб ҳисобладилар. Шундай бўлди ҳам: «Бедфорд» ўз лангарини Сан-Франциско қўлтиғига ташламасданоқ у очлик васвасасидан қутулиб кетди.

Инглиз тилидан Абдуқаҳҳор Иминов таржимаси